NGƯỜI BÁN VÉ SỐ DẠO: PHẢI GÁNH CHỊU RỦI RO TRONG KHI PHÁP LUẬT CÒN BẤT CẬP

Dù đóng vai trò là lực lượng chủ chốt tạo ra doanh thu hàng nghìn tỷ đồng cho ngành xổ số, người bán vé số dạo vẫn nằm ngoài sự bảo vệ của luật pháp. Họ là phần không thể thiếu trong chuỗi phân phối, nhưng lại thiếu đi nhiều cơ chế pháp lý và an sinh xã hội cần thiết.

THEO DÕI TỪ NHỮNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ, NGƯỜI BÁN VÉ SỐ DẠO VẪN CHÌM TRONG TÌNH TRẠNG PHÁP LÝ “3 KHÔNG”

Trong bối cảnh ngành xổ số thiết lập những con số tăng trưởng ấn tượng — doanh thu dự kiến năm 2025 đạt hơn 155.500 tỷ đồng tại khu vực miền Nam, đóng góp gần 52.000 tỷ vào ngân sách — thì hình ảnh người bán vé số dạo vẫn còn đó những cảnh thu nhập bấp bênh, rong ruổi theo từng tấm vé, từng khách hàng nhỏ lẻ.

Luật sư Nguyễn Đình Thế, Đoàn luật sư TP.HCM, cho biết người bán vé số dạo đang rơi vào trạng thái pháp lý “3 không”: không hợp đồng lao động, không bảo hiểm bắt buộc, và cũng không có cơ chế bảo hộ nào về an toàn lao động. Theo Nghị định 39/2007/NĐ-CP, họ được xác định là “cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh.” Điều này khiến họ bị xếp vào nhóm tự kinh doanh nhỏ lẻ, không đủ điều kiện để trở thành đại lý chính thức, gây ra rào cản trong việc ký kết hợp đồng hay tiếp cận các chính sách hỗ trợ.

NGƯỜI BÁN VÉ SỐ DẠO: TỰ GÁNH RỦI RO CANH CÁNH VỚI THU NHẬP BẤT ỔN

Vì không có hợp đồng lao động, họ không được hưởng lương cố định mà chỉ dựa vào phần trăm hoa hồng trên số vé bán được. Thu nhập phụ thuộc hoàn toàn vào lượng vé bán hàng ngày; họ tự quyết định thời gian, địa điểm, phương thức bán. Thậm chí, nếu vé không bán hết hoặc phải đối mặt với các rủi ro như vé giả, cướp giật, tai nạn giao thông, họ đều phải tự gánh chịu hậu quả.

Luật sư Thế đặt câu hỏi: Tại sao những người làm việc 12-16 giờ mỗi ngày, kể cả ngày lễ Tết, lại không được tính là lao động chính thức? Câu trả lời nằm ở yếu tố pháp lý: họ không đáp ứng các tiêu chí của quan hệ lao động theo Bộ luật Lao động năm 2019. Không có tiền lương cố định, không bị quản lý chặt chẽ, tự quyết định mọi thứ và phải tự xử lý các rủi ro kinh doanh – đó là lý do vì sao họ rơi vào thế bị bỏ lại ngoài hệ thống bảo hiểm, an sinh xã hội.

THEO DÕI SỰ THẬT: GẦN NHƯ KHÔNG CÓ CHẾ ĐỘ BẢO VỆ VÀ HỖ TRỢ

Người bán vé số dạo về mặt pháp lý gần như bị bỏ rơi khỏi hệ thống an sinh xã hội bắt buộc. Họ không tham gia bảo hiểm xã hội hay y tế, hoặc nếu muốn, chỉ có thể tự mua bảo hiểm cá nhân với mức đóng khá cao, khoảng 22% thu nhập, điều này là rào cản lớn đối với nhóm có thu nhập thấp và bất ổn.

Hệ quả là, khi gặp rủi ro như tai nạn, cướp giật hay lừa đảo, họ chỉ có thể dựa vào sự giúp đỡ tự phát, từ thiện hoặc các tổ chức xã hội tạm thời hỗ trợ. Các công ty xổ số và đại lý của họ thường không có nghĩa vụ pháp lý hoặc trách nhiệm gì trong việc bảo hiểm hay hỗ trợ, khiến nhóm người này đứng ngoài luật pháp và các chế độ an sinh.

CẦN CÁC GIẢI PHÁP VÌ TƯƠNG LAI CÔNG BẰNG VÀ NHÂN ĐẠO

Trao đổi về các giải pháp, luật sư Nguyễn Đình Thế nhấn mạnh, cần sớm xây dựng một cơ chế pháp lý rõ ràng, phù hợp với đặc thù của nhóm lao động này. Một số đề xuất bao gồm: thiết lập mô hình pháp lý “lao động có quan hệ đặc thù” hoặc “đại lý bán lẻ cá nhân”, kèm theo hợp đồng chuẩn và các chế độ bảo hiểm tai nạn, rủi ro. Thứ hai là thành lập quỹ an sinh dành riêng cho ngành xổ số, trích 1-2% lợi nhuận trước thuế để hỗ trợ rủi ro, khám chữa bệnh; thứ ba là xây dựng tổ chức đại diện như nghiệp đoàn hoặc hội đoàn, nhằm bảo vệ quyền lợi và cung cấp tư vấn pháp lý.

Theo luật sư Thế, khi có một tổ chức đại diện, những người bán vé số dạo sẽ có tiếng nói rõ ràng hơn, tránh bị chia cắt và yếu thế. Trong bối cảnh ngành xổ số đóng góp nguồn thu lớn cho ngân sách nhà nước, trách nhiệm xã hội không chỉ dừng lại ở chuyện phát triển lớn mạnh kinh tế mà còn bao gồm việc đối xử công bằng và nhân đạo với lực lượng lao động nhỏ bé nhưng vô cùng quan trọng này.

Chính sự hình thành một hành lang pháp lý thống nhất, đủ sức bảo vệ nhóm lao động đặc thù mới phản ánh được tính nhân văn trong chính sách phát triển ngành xổ số Việt Nam.