Gian lận trong khoa học đang vượt khỏi tầm kiểm soát, đe dọa tương lai của nền tri thức nhân loại

HƠN MỘT THẬP NIÊN CẢNH BÁO VỀ HIỆN TƯỢNG GIAN LẬN KHOA HỌC TRÀN LAN

Trong suốt hơn một thập kỷ qua, các chuyên gia trong lĩnh vực đạo đức khoa học đều đồng loạt lên tiếng cảnh báo về tình trạng các nghiên cứu giả mạo, kém chất lượng xuất hiện tràn lan trên các tạp chí học thuật quốc tế. Dù có nhiều ý kiến cho rằng gian lận chỉ là hiện tượng riêng lẻ, do một số ít cá nhân bất chính gây ra, nhưng thực tế là vấn đề này đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng hơn rất nhiều, đe dọa đến sự tồn tại của chính nền khoa học hiện đại.

NHẬN THỨC MỚI TỪ NGHIÊN CỨU VÀO NĂM 2023

Nghiên cứu mới được công bố trong Kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ (PNAS) đã mang đến một bước ngoặt trong cách nhìn nhận về quy mô và độ phức tạp của cuộc khủng hoảng này. Lần đầu tiên, một bức tranh toàn cảnh rõ nét về quy mô gian lận học thuật đã được dựng lên, làm rõ những ảnh hưởng ngày càng trầm trọng của hiện tượng này, thậm chí đang đe dọa sự tồn tại của chính nền khoa học nhân loại.

GIAN LẬN KHOA HỌC ĐÃ TRỞ THÀNH MỘT NGÀNH CÔNG NGHIỆP KHỔNG LỒ

Hình ảnh minh họa cho tốc độ gia tăng của gian lận trong nghiên cứu cho thấy một thực tế đáng báo động. Các số liệu từ PNAS cho thấy ngành công nghiệp gian lận này đã có sự lan rộng và phát triển nhanh chóng, trở thành một “lò bán bài báo dỏm” quy mô cực lớn. Các công xưởng chuyên sản xuất bài báo giả chỉ đạo kết quả ‘ngụy tạo’ hay ‘đạo văn’, sau đó bán công khai trên thị trường nghiên cứu quốc tế với giá cả vài trăm đến hàng nghìn USD mỗi bài, tùy thuộc vào uy tín của tạp chí và vai trò của tác giả.

Các hoạt động này còn diễn ra rất tinh vi, khi các “công xưởng” này còn cài cắm người vào các ban biên tập, ăn cắp danh tính hoặc mua lại các tạp chí để đảm bảo bài fake của họ được đăng tải dễ dàng. Khi tạp chí bị phát hiện và loại bỏ, các đối tượng này nhanh chóng chuyển sang các mục tiêu mới nhằm duy trì mạng lưới gian lận rộng lớn này.

HỒI CHỨC ĐĂNG BÀI VÀ CẤU KẾT BÁO CHÍ

Một trong những bằng chứng rõ ràng nhất về hoạt động phi pháp này là các trường hợp của tạp chí PLOS ONE, nơi có hơn 30% các bài bị loại bỏ xuất phát từ sự kết nối của các biên tập viên và tác giả liên quan đến mạng lưới gian lận. Gần giống như một hệ thống “bệnh thành tích”, nhiều biên tập viên cùng nhóm tác giả đã hợp tác duyệt bài cho nhau, thậm chí có hơn phân nửa trong số đó đã từng chịu trách nhiệm xét duyệt các bài bị gỡ bỏ.

Tình trạng tương tự còn xuất hiện trên các tạp chí thuộc nhà xuất bản Hindawi, các hội thảo của IEEE, hay các tạp chí thuộc Frontiers – nơi đã phải gỡ bỏ hàng trăm bài gửi đến do phát hiện hành vi thao túng bình duyệt, liên kết chặt chẽ giữa biên tập viên và tác giả.

HAY THẬT, HÀNG NGHÌN BÀI GIẢ MẠO VÀ LẠI ĐƯỢC ĐĂNG

Không chỉ dừng lại ở các bài báo bị gỡ bỏ, nhóm nghiên cứu còn phát hiện hàng nghìn bài khác hình thành trong các “đợt” sản xuất theo kiểu “dập ghép hình ảnh giả mạo” hoặc đạo văn tập thể, dựa trên thư viện hình ảnh giả mạo. Các bài này đều xuất phát từ các công xưởng chuyên sản xuất bài báo rởm, có thể đăng tràn lan trên các tạp chí Quốc tế mà không bị phát hiện.

Đặc biệt, các công ty môi giới như Academic Research and Development Association (ARDA) ở Ấn Độ đã quảng cáo dịch vụ viết luận văn, bài báo và cam kết giúp các nhà nghiên cứu dễ dàng đăng bài trên các tạp chí ISI, Scopus. Theo phân tích, nhiều bài viết từ Việt Nam trong các tạp chí này đều bắt nguồn từ dịch vụ của các công ty như vậy, cho thấy quy mô gian lận tại Đông Nam Á rất lớn.

TÌNH HÌNH SỬDỤNG PHẨM CHỨNG CỦA CÁC CÔNG XƯỞNG

Trong quá trình điều tra, các nhà khoa học còn phát hiện các “gian xảo” như mua bán danh tính, “lập nhóm” tác giả và biên tập viên để thao túng quá trình duyệt bài. Điều đáng lo ngại là các “đầu mậu” này còn liên kết chặt chẽ, gây ra tình trạng “xâm nhập” không kiểm soát nổi trong nhiều tạp chí danh tiếng, làm ô nhiễm trầm trọng kho tài liệu khoa học.

Sự sốc và nguy cơ rò rỉ của các bài báo giả chủ yếu diễn ra tại các tạp chí có uy tín nhưng bị lực lượng gian lận xâm nhập mạnh mẽ như PLOS ONE hay các tạp chí của IEEE. Thậm chí, có bài viết của tác giả Việt Nam đã được rao bán trước cả khi được chính thức công bố, cho thấy sự thiếu kiểm soát trong hệ thống xuất bản ngày nay.

Không chỉ quá trình đăng bài, cuộc đua tiêu thụ này còn diễn ra rất nhanh chóng, khi tốc độ gia tăng các bài “sản xuất” từ các công xưởng bán bài nhanh hơn gấp nhiều lần so với các bài bị gỡ hoặc bị đặt nghi vấn. Nghiên cứu dự báo rằng, phần lớn các bài giả còn đang lẩn khuất chưa bị phát hiện, gây ra hiểm họa lớn cho cộng đồng khoa học thế giới.

ẢNH HƯỞNG NGHIÊM TRỌNG VỚI NGÀNH KHOA HỌC VÀ XÃ HỘI

Cuộc khủng hoảng này không chỉ là vấn đề về đạo đức cá nhân, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến nền móng của tiến trình nghiên cứu. Khi các dữ liệu giả mạo tràn lan, các nhà khoa học chân chính khó có thể phân biệt thật giả, dẫn đến mất niềm tin, rời bỏ các lĩnh vực nghiêm túc và ảnh hưởng tới các ứng dụng thực tiễn như y học, công nghệ – những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) còn làm cho cuộc chiến này thêm phần khó khăn. AI có thể giúp tạo ra hình ảnh, kết quả giả mạo ngày càng tinh vi, đồng thời việc đào tạo AI từ nguồn tài liệu hỗn tạp, trong đó có cả bài báo giả, làm sai lệch dữ liệu, gây ra chuỗi hệ lụy khôn lường.

Chừng nào hệ thống đánh giá khoa học vẫn còn dựa vào số lượng bài báo, còn sản phẩm nghiên cứu bị chạy theo thành tích, chừng đó gian lận sẽ tiếp tục ngày càng lan rộng. Không chỉ làm mất niềm tin vào khoa học mà còn đe dọa trực tiếp đến các ngành nhạy cảm như y tế, nơi mà những dữ liệu giả có thể gây chết người.

NHỮNG GIẢI PHÁP VÀ ÁP LỰC TĂNG CƯỜNG

Chúng ta cần thay đổi cách nhìn nhận về hoạt động nghiên cứu, không chỉ dựa vào số bài mà còn chú ý đến chất lượng, tính xác thực của từng công trình. Các cơ chế kiểm duyệt chặt chẽ hơn, trách nhiệm rõ ràng trong duyệt bài, cùng với việc xử lý nghiêm các hành vi gian lận mới có thể góp phần làm sạch nền khoa học.

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi vẫn nằm ở các chính sách thúc đẩy thành tích qua “đếm bài”, hay các cơ chế thưởng – đề bạt dựa trên số lượng công trình. Các quy chuẩn này vô tình tạo ra động lực để các nhà nghiên cứu chạy theo thành tích, làm mất đi tính sáng tạo và trung thực.

Hệ thống cần thay đổi về cơ bản, hướng đến việc xây dựng môi trường nghiên cứu dựa trên đạo đức, trung thực và trách nhiệm xã hội. Khi đó, gian lận mới có thể từng bước bị đẩy lùi, đưa nền khoa học trở lại đúng tầm vóc của nó.