NGÀY TẬN CỬA CỦA NGÀNH NHÂN VĂN TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

Vào đầu năm 2026, Minh Tú, một copywriter mới 22 tuổi, vừa tốt nghiệp ngành Ngữ văn tại TP.HCM, bắt đầu cảm nhận rõ những dấu hiệu của sự thay đổi lớn trong thị trường lao động và ngành học của mình. Cô từng tự tin vào khả năng kể chuyện, cảm nhận ngôn ngữ tinh tế của chính mình, nhưng kể từ khi AI như Chat GPT trỗi dậy, những cơ hội dành cho các bạn trẻ như Tú ngày càng ít ỏi. Gửi hơn 20 CV trong vòng ba tháng, Tú chỉ nhận được hai phản hồi và cả hai đều thẳng thừng nói rằng họ đang sử dụng AI để tạo nội dung, chỉ cần một người kiểm duyệt cấp cao là đủ.

Không chỉ riêng Tú, câu chuyện này phản ánh một thực trạng toàn cầu. Một ngày tháng 3 năm 2024 tại Leicester, Anh, hàng chục giảng viên ngành Ngôn ngữ và Điện ảnh nhận thông báo về việc cắt giảm hoặc xóa bỏ các chương trình đào tạo do khó khăn tài chính, không liên quan đến chất lượng giảng dạy. Thị trường lao động và các ngành khoa học xã hội đang đối mặt với làn sóng suy thoái nghiêm trọng. Sự phát triển phi lý của AI, cùng với sự thống trị của lĩnh vực công nghệ và tài chính, khiến các ngành nhân văn dần bị đẩy ra khỏi tâm điểm.

Chuyện gì đã xảy ra? Ngành nhân văn – lĩnh vực gắn bó với cảm xúc, tư duy phản biện, sáng tạo – dường như đang mất dần chỗ đứng trong thế giới số hóa này. Những nội dung như văn học, triết học, báo chí, nghệ thuật vẫn còn đó, nhưng liệu chúng còn đủ sức tồn tại trong một thế giới thực dụng, nơi mọi thứ đều hướng tới lợi nhuận và hiệu quả? Khi AI có thể viết bài, tạo nội dung chỉ trong vài giây, việc đòi hỏi những công việc đậm chất cảm xúc, suy tư sâu sắc có còn ý nghĩa?

Không chỉ là câu chuyện của những người trẻ trong ngành, mà là một cuộc khủng hoảng toàn cầu. Tại Trung Quốc, hơn 100 trường đại học đã cắt giảm hoặc loại bỏ các ngành ngoại ngữ và nghệ thuật do AI có thể thay thế dần các công việc sáng tạo, dịch thuật vốn đã từng là thế mạnh của các ngành này. Báo cáo của Higher Education Policy Institute (HEPI) năm 2024 cho thấy các ngành nhân văn trong Anh phải gồng mình gánh chịu khoản lỗ lớn, còn các trường đại học chuyển dịch nguồn lực sang lĩnh vực công nghệ, kinh doanh để tồn tại.

Một trong những vấn đề nổi bật chính là tâm lý lo sợ có tên gọi AIRD – hội chứng Rối loạn chức năng do lo sợ bị AI thay thế. Các nhà tâm lý tại Anh và Mỹ mô tả rằng AIRD không chỉ là sự lo lắng về việc mất việc, mà còn là nỗi ám ảnh về sự hụt hơi của chính bản thân trước một thế giới công nghệ ngày càng tối ưu. Người mắc hội chứng này cảm thấy mất ý nghĩa trong sáng tạo, trong công việc thường ngày, vì cảm giác bị “lỗi thời”, bị thay thế. Những câu chuyện của nhà báo, biên tập viên, nhà văn, dịch giả tại London đều phản ánh cảm giác bị “ma ám” bởi một hình ảnh tương lai trong đó chính họ không còn là chính mình.

Ở Việt Nam, câu chuyện cũng không khác. Lan Anh, 27 tuổi, từng làm copywriter tại một agency truyền thông Hà Nội, kể rằng từ đầu năm 2025, agency của cô bắt đầu sử dụng AI để viết thông cáo báo chí và nội dung truyền thông. Chỉ cần một người chỉnh sửa cấp cao để làm đẹp văn phong, còn lại phần lớn đã bị thay thế. Cô không bị sa thải nhưng cảm nhận rõ ràng vị trí của mình ngày càng mờ nhạt. Nhiều đồng nghiệp trong ngành bắt đầu nghĩ tới việc học những nghề thủ công truyền thống – thợ điện, thợ mộc – những nghề ít bị AI làm thay thế trong thời gian tới, nhưng cũng không khỏi lo lắng về cái giá phải trả về thể chất và sức khỏe.

Thị trường nội dung Việt Nam cũng rơi vào trạng thái không yên ổn. Một nhà báo tự do ở TP.HCM chia sẻ rằng anh mất gần nửa khách hàng vì lý do AI giúp làm nhanh, rẻ hơn và chất lượng đủ để thay thế. Những đồng nghiệp khác bắt đầu nghĩ đến việc chuyển đổi nghề, vì họ cảm thấy chính khả năng của mình đang dần mất giá trị. Suy nghĩ về tương lai của ngành nghề, về khả năng giữ vị trí trong thị trường ngày càng cạnh tranh khốc liệt, trở thành nỗi ám ảnh không dễ xóa nhòa.

Bước ra phạm vi toàn cầu, câu chuyện về ngành nhân văn còn trở nên đen tối hơn. Hàng loạt quốc gia bắt đầu cắt giảm các ngành liên quan đến nội dung sáng tạo, dịch thuật, nghệ thuật. Các trường đại học Trung Quốc cắt giảm tuyển sinh ngành ngoại ngữ, lý do chính là AI đã dần thay thế các công việc tưởng chừng không thể đánh bại. Trong khi đó, các chính sách tài chính và tài trợ giáo dục của Anh ngày càng hạn chế đầu tư vào các ngành này, khiến chúng trở thành những lĩnh vực bị xem nhẹ, mờ nhạt trong dòng chảy chung của nền giáo dục hiện đại.

Không phải tất cả ngành nhân văn đều sẽ biến mất, nhưng sự bi quan ngày càng lan tràn. Những lĩnh vực như báo chí, nghệ thuật, triết học vẫn còn đó, nhưng chúng đang đứng trước thử thách về tính thời sự, sự cần thiết của bản thân. Đồng thời, một hội chứng mới gọi là AIRD xuất hiện, thể hiện rõ sự lo lắng về sự thay thế của AI đến tận sâu trong tâm lý của những người làm nghề sáng tạo, tạo cảm giác bị “nghẹt thở” và mất ý nghĩa trong chính hoạt động của mình.

Trong bối cảnh đó, nhiều người bắt đầu tự hỏi: điều gì còn thực sự thuộc về con người? Phẩm chất nào khiến AI khó có thể thay thế? Những nhà tâm lý và chuyên gia, từ nhà văn Kurt Vonnegut đến các nhà khoa học tâm lý, đều nhấn mạnh về các giá trị vượt ra ngoài kỹ năng kỹ thuật: năng lực xây dựng niềm tin chân thành, phán đoán đạo đức dựa trên cảm xúc và kinh nghiệm, hay sự hiện diện ấm áp của con người trong các tương tác. Đặc biệt, khả năng đặt câu hỏi đúng về đạo đức, về ý nghĩa tồn tại chính là thứ mà hệ thống AI còn chưa thể chạm tới.

Dù nền kiến thức nhân văn đang bị “hiện đại hóa” chậm lại, điều quan trọng nhất vẫn là giữ vững khả năng suy nghĩ phản biện, cảm nhận sâu sắc và sáng tạo trong chính con người. Trong cơn bão của công nghệ, chúng ta cần nhớ rằng giá trị thực sự không nằm trong việc chúng ta làm gì, mà trong cách chúng ta hiểu và giữ gìn chính mình. Để không mất đi cảm giác rằng chúng ta là những con người có ý nghĩa trong một thế giới đang chuyển mình không ngừng.