BÍ ẨN RỪNG MA VÀ NHÀ MỒ JRAI: NÉT ĐẶC SẮC CỦA VĂN HÓA TÂY Nguyên

Men theo những con đường đất đỏ dẫn vào rừng ma, cảm giác đầu tiên là sự tĩnh lặng đến rợn ngợp. Những ngôi nhà mồ nằm rải rác, có cái đơn chiếc, có cái kéo dài hàng chục mét, phủ rêu phong và bị cây rừng bủa vây. Thoạt nhìn, tất cả đều mang nét hoang lạnh, nhưng ẩn sâu bên trong là những câu chuyện về tập tục, tín ngưỡng và thân phận của người Jrai.

Nhà mồ của người Jrai trong ngày lễ bỏ mả thể hiện rõ nét đặc trưng của tập quán này. Các nhà mồ dài, là nơi chôn cất cả gia đình hoặc dòng họ, gồm những quan tài chôn riêng hoặc chôn chung, tùy vào điều kiện kinh tế và hoàn cảnh. Già làng A Heh ở làng Rắk, xã Ya Xier (nay thuộc xã Ya Ly, Quảng Ngãi), cho biết người Jrai không theo tục thiên táng như nhiều dân tộc khác, mà chủ yếu giữ tập tục “mồ chung”. Có những huyệt chôn nhiều người, thậm chí cả những đứa trẻ mới sinh, phản ánh đời sống cộng đồng gắn kết và những khó khăn trong cuộc sống.

Dấu vết thời gian hiện rõ trong những nhà mồ cổ xưa. Những cọc gỗ xiêu vẹo, chạm khắc hình người, vật thể đã mờ nhòe theo năm tháng, nằm im lìm giữa rừng già. Vật dụng của người quá cố như ghè, gùi, nồi niêu, quần áo… bị bụi rêu phủ kín, nằm lẫn lộn với lá mục trên mặt đất. Trong quan niệm của người Jrai, những vật dụng này không chỉ là đồ dùng, mà còn mang ý nghĩa gửi gắm của người sống dành cho người đã khuất. Anh A Yh ở xã Ya Ly giải thích rằng người Jrai tin rằng linh hồn người chết vẫn cần những thứ quen thuộc để dùng trong thế giới bên kia, nên gia đình thường mang đến mộ những vật dụng thân thiết nhất.

Trong các nhà mồ, tượng gỗ cao từ hơn một mét, thể hiện các hình mẫu tượng trưng cho thân nhân quá cố, được đặt quanh nơi chôn cất. Hình dạng tượng đa dạng: có tượng đàn ông, phụ nữ, biểu thị cảm xúc, sinh hoạt đời thường hoặc diễn tả nỗi đau. Mỗi tượng đều có ý nghĩa gửi gắm tâm tư, ký ức của người thân dành cho người đã khuất.

Quan niệm của người Jrai về cái chết không phải là sự chấm dứt hoàn toàn. Khi một người mất, họ được chôn trong mộ tạm, linh hồn vẫn còn quanh quẩn bên gia đình, làng xóm. Người thân mỗi ngày mang thức ăn, đặt vào những ống tre cắm bên cạnh mộ như một cách chăm sóc, thể hiện sự kính trọng. Thời gian để tang kéo dài từ một đến ba năm. Trong khoảng thời gian này, các quy tắc kiêng kỵ được giữ gìn cẩn thận: không mặc quần áo mới, không tham gia hoạt động vui chơi hoặc tụ tập đông đúc.

Chỉ khi lễ Pơ Thi được tổ chức, người ta mới chính thức kết thúc tang ma. Đây là lễ hội quan trọng, diễn ra sau mùa thu hoạch, thường từ tháng 1 đến tháng 4 dương lịch. Lễ Pơ Thi mang ý nghĩa tiễn biệt linh hồn người đã khuất về với Yàng (thần linh), để họ bắt đầu chu kỳ luân hồi mới. Ngay trong đêm chính lễ, không gian rừng ma sôi động với tiếng cồng chiêng, tiếng khấn của chủ lễ hòa cùng vòng tròn đi quanh nhà mồ, tạo nên bầu không khí linh thiêng và huyền bí. Người dân theo đó sụp xuống cùng khóc thương, như một lời chia tay cuối cùng, thể hiện sự chấp nhận và gửi gắm niềm tin vào thế giới siêu nhiên.

Sau lễ, những nhà mồ hoang phế, không còn ai chăm sóc, tượng trưng cho niềm tin rằng linh hồn đã rời xa thế giới này. Sự hoang tàn không phải là lãng quên, mà là biểu tượng của sự về cõi vĩnh hằng của người quá cố.

Dù mang nét tiễn biệt thiêng liêng, lễ Pơ Thi của người Jrai không hề u buồn. Ngược lại, đó là ngày hội lớn của cộng đồng, nơi diễn ra các hoạt động văn hóa rộn rã như múa hát, uống rượu cần, săn sóc thủ công mỹ nghệ, dựng lại nhà mồ và chuẩn bị những vật phẩm quý giá nhất để gửi về thế giới bên kia. Nét đặc sắc của nghệ thuật tượng nhà mồ thể hiện rõ nét tư duy văn hóa sâu sắc: tượng người già thường trầm tư, còn tượng trẻ em thể hiện niềm vui thích, còn có những tượng nam nữ mang yếu tố phồn thực, gửi gắm mong ước sinh sôi, phát triển dòng tộc.

Trong ngày hội, không phân biệt già trẻ, mọi người cùng hòa mình vào không khí sôi nổi. Những điệu xoang nồng ấm, ché rượu cần chuyền tay, câu chuyện đầm ấm bên ánh lửa tạo nên một không gian cộng đồng đậm đà bản sắc Tây Nguyên. Nghi thức hiến sinh, con trâu bị buộc vào cây nêu giữa sân, trở thành vật tế thần linh, thể hiện lòng thành kính và mong muốn bình an, phồn thịnh của cư dân.

Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều giá trị truyền thống của lễ hội vẫn được gìn giữ như một phần không thể tách rời, là minh chứng cho sức mạnh của tập quán và tín ngưỡng đặc trưng của người Jrai.