Áp lực lớn từ biến đổi khí hậu và cuộc đua sáp nhập vùng phát triển của TP.HCM

SÁP NHẬP LIÊN VÙNG VÀ ÁP LỰC KHỦNG HOẢNG

Theo Sở Xây dựng TP.HCM, hệ thống quy hoạch thoát nước và thủy lợi chống ngập hiện tại đã quá cũ kỹ, được phê duyệt từ những năm 2001 và 2008 nhưng nay đã hết hiệu lực, không còn phù hợp với tình hình mới. Đề án 299 về chống ngập và xử lý nước thải trước đây chỉ tập trung cho khu vực thành phố cũ, với diện tích hơn 2.000 km2, trong khi thực tế đã mở rộng rất nhiều sau các sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu.

VÙNG ĐÔ THỊ MỞ RỘNG – MỖI KHU VỰC MỘT KHÁC BIỆT

Sau khi mở rộng về quy mô, TP.HCM đối mặt với một không gian đô thị liên thông về công nghiệp, dịch vụ và cảng biển, song đồng thời cũng phải đối mặt với sự đa dạng về địa hình, thủy văn và tốc độ đô thị hóa. Thống kê cho thấy có tới 159 điểm thường xuyên ngập nước, trong đó TP.HCM cũ chiếm đa số với 76 điểm, Bình Dương 52 điểm và Bà Rịa – Vũng Tàu 31 điểm.

Cơn mưa cực đoan và sụt lún nền đất khiến tình trạng ngập lụt ngày càng phức tạp. Các trận mưa lớn dần xuất hiện dày đặc, vượt quá công suất của hệ thống cống thoát nước. Mực nước triều tại các trạm Phú An và Nhà Bè liên tục vượt ngưỡng 1,8 mét. Không những thế, quá trình bê tông hóa, san lấp các ao hồ, làm mất đi các khả năng thấm tự nhiên khiến vấn đề ngày càng trầm trọng.

Bài toán ô nhiễm môi trường cũng đang tới mức báo động. Mỗi ngày, toàn vùng phát sinh khoảng 1,97 triệu mét khối nước thải sinh hoạt, nhưng chỉ có khoảng 17% trong số đó được xử lý đạt tiêu chuẩn, phần còn lại vẫn xả trực tiếp ra các sông như Sài Gòn – Đồng Nai và vùng ven biển, gây ô nhiễm nghiêm trọng.

Thành phố đã có những bước tiến tích cực trong việc chống ngập, như giảm thiểu các tuyến đường ngập và xử lý dứt điểm một số điểm ngập cục bộ. Các dự án lớn như hệ thống đê bao ven sông và cống kiểm soát triều đã đạt gần 94% khối lượng công việc của giai đoạn 1. Các nhà máy xử lý nước thải cũng đã nâng công suất đáng kể, áp dụng công nghệ số bắt đầu được tích hợp để nâng cao hiệu quả quản lý.

Tuy nhiên, giới chuyên môn nhận định cách tiếp cận trước đây vẫn còn nặng về xử lý điểm ngập cục bộ, chưa giải quyết một cách toàn diện các rủi ro và thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các công trình chính và hệ thống thu gom nước. Trong bối cảnh mới, TP.HCM cần một chiến lược dài hạn, vạch rõ mối liên hệ giữa các khu vực thượng nguồn, trung tâm và vùng ven biển.

ĐỔI MỚI TOÀN DIỆN VỀ CHIẾN LƯỢC CHỐNG NGẬP

Từ những phân tích này, đề án chống ngập mới giai đoạn 2026 – 2060, cùng kế hoạch hành động từ 2026 – 2036, đã được xây dựng dựa trên một tư duy hoàn toàn khác biệt: nghiên cứu mối liên hệ tổng thể theo lưu vực nước, thay vì giới hạn trong phạm vi hành chính.

Việc đánh giá hiện trạng, xây dựng dự báo và phân vùng rủi ro sẽ dựa trên luồng chảy tự nhiên của dòng nước, giúp xác định chính xác các hướng dòng chảy, các điểm nút thắt thủy lực và tác động lan truyền của lũ lụt. Các chiến lược sẽ dựa trên nguyên tắc giữ nước, trữ nước và thoát nước, nhằm tái cấu trúc vai trò của từng loại hạ tầng.

Cụ thể, hạ tầng kỹ thuật như cống, đê bao, trạm bơm và nhà máy xử lý nước thải sẽ tiếp tục được hoàn thiện. Đồng thời, khu vực xanh – các hồ điều hòa, không gian trữ nước, các bề mặt thấm và hệ thống kênh rạch tự nhiên sẽ đóng vai trò trung tâm trong giảm tải cho hạ tầng cứng. Những giải pháp này sẽ giúp phục hồi các hệ sinh thái trũng, hỗ trợ cân bằng khí hậu và hạn chế ngập úng.

Bên cạnh đó, nhóm các giải pháp phi công trình như xây dựng cơ sở dữ liệu số, hệ thống cảnh báo sớm, kiểm soát lấn chiếm các hành lang thoát nước và nâng cao nhận thức cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng. TP.HCM sẽ đề xuất từ 2 đến 3 phương án điều phối chống ngập cấp thành phố nhằm quản lý hiệu quả trong bối cảnh liên vùng ngày càng phức tạp.

Hiện tại, các cơ quan chức năng đã phối hợp chặt chẽ với đối tác Hà Lan để hoàn thiện đề án. Các sở ngành dự kiến gửi ý kiến góp ý trước ngày 30 tháng 6, nhằm trình UBND thành phố phê duyệt. Đồng thời, thành phố cũng đang gấp rút hoàn thiện kế hoạch xử lý chống ngập ngắn hạn từ 2026 đến 2030, nhằm sớm đưa ra các giải pháp cụ thể, xóa bỏ các điểm nghẽn thực tế và đảm bảo cuộc sống người dân không còn bị ảnh hưởng nặng nề bởi thiên tai của biến đổi khí hậu.