KHÔNG PHẢI BÂY GIỜ MỚI QUAN TÂM: HÀNH TRÌNH KHÁM PHÁ HÀI CỐT LIỆT SĨ TẠI CÔNG VIÊN LÊ THỊ RIÊNG

Trong những ngày gần đây, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ trong khuôn viên công viên Lê Thị Riêng của TP.HCM thu hút sự chú ý của cộng đồng. Nhiều người tự hỏi原因 vì sao đến tận bây giờ mới bắt đầu khai quật, trong khi từ năm 1995, thành phố đã từng quan tâm và có thông tin về các rãnh mộ tập thể tại vùng đất này.

Phóng viên Thanh Niên đã có cuộc trao đổi với kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, người có công lớn trong việc nghiên cứu và xây dựng hồ sơ về các ngôi mộ liệt sĩ tại khu vực, để làm rõ những câu hỏi này.

Kiến thức của người trong cuộc giúp lý giải tại sao quá trình khai quật mới diễn ra những năm gần đây. Ông Thắng cho biết, đó không phải là chuyện “bây giờ mới làm”, mà là kết quả của một hành trình dài, bị hạn chế bởi thiếu dữ liệu chính xác, công nghệ chưa phát triển và sự mai một của các chứng cứ nhân chứng qua thời gian.

Theo ông, TP.HCM đã bắt đầu quan tâm đến hoạt động tìm kiếm từ năm 1995. Thời điểm đó, các cơ quan chức năng từng tiếp nhận thông tin từ nhân chứng về các rãnh mộ tập thể tại nghĩa địa cũ, nay là công viên Lê Thị Riêng. Tuy nhiên, việc xác định chính xác vị trí dựa trên lời kể và các tài liệu cũ là công việc rất khó khăn, vì nhiều dấu mốc đã biến mất sau nhiều lần giải tỏa, cải tạo.

Sau năm 1975, khu nghĩa địa cũ đã trải qua nhiều lần chỉnh trang, thay đổi. Những dấu vết như mộ, ranh giới, lối đi hay công trình phụ không còn nguyên vẹn, gây khó khăn lớn trong việc xác định vị trí chính xác. Có thể nghe lời nhân chứng, nhưng khi đối chiếu với hiện trường, các mốc cũ không còn rõ ràng.

Trong bối cảnh đó, việc phải dựa vào ký ức để đào bới là một phương pháp không khả thi, vì dữ liệu không đủ. Muốn khai quật chính xác, cần có cơ sở khoa học chặt chẽ, dựa trên các lớp dữ liệu đa dạng như ảnh vệ tinh, bản đồ cũ, tài liệu quân sự, báo chí quốc tế, các chứng cứ giải tỏa nghĩa địa và lời kể nhân chứng.

Ông Thắng chia sẻ, từng giai đoạn nhóm nghiên cứu gặp nhiều trở ngại, từ những bức ảnh không rõ nguồn gốc, nhân chứng chỉ nhớ một phần sự việc, đến các tài liệu hé lộ nhưng chưa đủ kết luận. Tất cả những mảnh ghép này đều phải chờ đợi những dữ kiện mới để ghép nối.

Điểm đáng chú ý là manh mối quan trọng đầu tiên khiến nhóm nghiên cứu chú ý là một bức ảnh cũ không chú thích, ghi lại hình ảnh một cậu bé đứng cạnh một hố chôn tập thể, chứa nhiều thi thể nhưng thiếu thông tin về địa danh và thời điểm. Sau đó, ông Thắng vô tình tìm thấy một bức ảnh thứ hai khác, có hình một người đàn ông cầm chai phía sau một rãnh mộ trồng đất, vật liệu. Nhận xét kỹ, ông phát hiện nhiều điểm trùng hợp về vị trí, từ đó đưa ra giả thuyết hai bức ảnh chụp cùng một sự việc.

Trong bức ảnh thứ hai, ông Thắng nhận ra một tháp nước miền Nam trước năm 1975, giúp xác định chính xác vị trí của rãnh mộ trong khu vực. Tiếp theo, nhóm nghiên cứu đã tiến hành rà soát các tháp nước khác, đối chiếu qua Google Earth, ảnh vệ tinh và tư liệu cũ, cuối cùng xác định tháp nước khu vực Cư xá Bắc Hải là địa điểm phù hợp nhất.

Việc xác định này mở ra hướng đi mới để đi ngược dòng không gian từ khu vực Nghĩa địa Chí Hòa, Chợ Quán đến nghĩa địa cũ, nay chính là công viên Lê Thị Riêng. Tuy nhiên, ông Thắng nhấn mạnh, các mốc cũ đã biến mất, thay thế bởi các công trình mới, đường sá và công trình hiện đại. Phân tích ảnh cũ và mới đòi hỏi kỹ năng hình học, phối cảnh, cùng các nguồn dữ liệu đồng thời chồng ghép, nắn chỉnh.

Nhờ bước tiến công nghệ, các phần mềm xử lý ảnh, dữ liệu vệ tinh độ phân giải cao cùng internet, nhóm nghiên cứu nay có thể phân tích, đối chiếu các lớp dữ liệu để xác định chính xác hơn vị trí các rãnh mộ.

Cột mốc quan trọng khác là bức ảnh màu do hãng AP chụp ngày 12.2.1968, ghi lại cảnh chôn cất thi thể chiến sĩ quân Giải phóng và dân chúng trong trận Mậu Thân. Thông tin trong ảnh cho biết, thi thể được đưa về từ khu vực Chợ Lớn, chôn trong ba rãnh mộ, mỗi rãnh khoảng 300 người, tổng cộng khoảng 900-1.000 thi thể.

Thông tin này giúp xác định không chỉ vị trí mà còn thời điểm, bối cảnh lịch sử quan trọng. Từ một bức ảnh vô danh, hành trình tìm kiếm bắt đầu mở ra hình hài rõ nét hơn, khi các bằng chứng từ quá khứ ngày càng rõ ràng hơn.

Không chỉ dựa vào tư liệu, các ký ức nhân chứng cũng đóng vai trò then chốt. Những người từng sống gần nghĩa địa cũ, có thể chỉ nhớ những hình ảnh, chi tiết về xe chở thi thể, máy ủi hay rãnh đất dài. Những ký ức này góp phần củng cố các dữ liệu kỹ thuật, giúp xác định chính xác hơn vị trí các mộ tập thể.

Tuy nhiên, ông Thắng cảnh báo, lời kể của các nhân chứng cần được ghi nhận và đối chiếu cẩn thận. Sau gần 60 năm, ký ức có thể phai nhạt, địa hình, tên đường, ranh giới cũ không còn như trước. Mỗi nhân chứng chỉ nhớ một phần của câu chuyện và ở góc nhìn riêng, nên cần thiết có sự tổng hợp, phân tích để tránh hiểu lầm.

Bên cạnh nguồn thông tin từ trong nước, liên hệ với cựu binh Mỹ và các nguồn tư liệu quốc tế cũng thuận lợi hơn trước. Sự hỗ trợ này thể hiện tấm lòng nhân đạo, không phân biệt phía chiến tranh, miễn sao giúp tìm thấy các hài cốt liệt sĩ.

Trong giai đoạn từ ngày 15 đến 18.6, Bộ Tư lệnh TP.HCM phối hợp các đơn vị chuyên môn tiến hành khảo sát công viên Lê Thị Riêng bằng công nghệ radar xuyên đất và ảnh điện để thăm dò kỹ hơn các vị trí khả nghi. Đến đầu tháng 7, công tác khai quật bắt đầu triển khai, từng lớp đất được bóc tách cẩn thận. Đến ngày 7.7, đội quy tập của Bộ Tư lệnh TP.HCM đã cất bốc được 11 bộ hài cốt đầu tiên, mở ra hy vọng lớn cho công tác quy tập liệt sĩ thời gian tới.