QUAN ĐIỂM MỚI VỀ ĐẤT HIẾM: ĐẦU TƯ CẦN ĐI KÈM BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Sáng ngày 1.12, Quốc hội đã tiến hành thảo luận về dự thảo luật Khoáng sản sửa đổi, trong đó có nhiều ý kiến liên quan đến việc khai thác đất hiếm – một tài nguyên chiến lược của quốc gia. Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) nhấn mạnh tầm quan trọng của đất hiếm đối với các ngành then chốt như bán dẫn, xe điện, quốc phòng.

Theo nữ đại biểu, việc xác định đất hiếm là tài nguyên đặc biệt cần được quản lý thống nhất và theo hướng phù hợp với chiến lược phát triển dài hạn của đất nước. Tuy nhiên, bà cũng cảnh báo về những tồn tại trong quá trình khai thác, chế biến đất hiếm, khi phát sinh chất phóng xạ tự nhiên, kim loại nặng và dung dịch axit gây ô nhiễm khó xử lý. Bà dẫn chứng việc một số quốc gia khai thác ồ ạt nhưng thiếu kiểm soát đã để lại vùng đất nhiễm phóng xạ tồn lưu, gây thiệt hại lớn về môi trường và tài chính phục hồi. Đặc biệt, bà nhấn mạnh Việt Nam không thể lặp lại bài học này.

Do đó, đại biểu kiến nghị đặt yêu cầu về bảo vệ môi trường lên hàng đầu. Quá trình khai thác đất hiếm cần yêu cầu các công nghệ chuyển đất khép kín, mô hình hóa phát tán phóng xạ, hệ thống quan trắc liên tục, phương án xử lý bùn thải đạt tiêu chuẩn quốc tế và phục hồi môi trường ngay sau khai thác. Bà cũng lưu ý, dự án đất hiếm thường có chu kỳ dài, đòi hỏi thử nghiệm công nghệ kỹ lưỡng và đánh giá tác động môi trường sâu sắc. Thời hạn ưu tiên cho nhà đầu tư cần linh hoạt hơn để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp phát triển công nghệ chế biến sâu, tránh tình trạng khai thác thô dễ dẫn đến quay lại khai thác mới khi quá trình chế biến chưa thực sự hoàn chỉnh.

Trong phần giải trình, Bộ trưởng Trần Đức Thắng cho biết Việt Nam đứng thứ 3 thế giới về trữ lượng đất hiếm, tập trung tại 21 tỉnh thành. Bộ đã tiến hành rà soát, khoanh vùng rõ ràng các khu mỏ, đồng thời phối hợp các bộ ngành xây dựng chiến lược quốc gia về đất hiếm dự kiến trình Chính phủ vào đầu năm 2026. Mục tiêu là khai thác hiệu quả, đưa vào chế biến sâu để thúc đẩy lợi ích quốc gia, hình thành chuỗi giá trị khép kín và hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô.

Bộ trưởng nhấn mạnh rằng dự thảo luật đã tách rõ nội dung về đất hiếm thành chương riêng, có chế tài cụ thể để hướng dẫn pháp lý. Ông kỳ vọng đất hiếm sẽ trở thành nguồn lực quan trọng, góp phần phát triển đất nước, đồng thời hạn chế tối đa xuất khẩu khoáng sản thô. Một điểm mới trong dự thảo là thiết kế nguyên tắc khoanh định khu vực không đấu giá quyền khai thác, nhằm tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho các dự án cấp bách, công trình chiến lược, đồng thời kiểm soát rủi ro chính sách và tránh lợi dụng hoạt động chỉ định khu vực.

Trong quá trình xây dựng và thực thi, dự thảo đề xuất phối hợp liên ngành để đánh giá các yếu tố về thị trường, hiệu quả khai thác, tác động môi trường và sinh kế cộng đồng. Điều này nhằm đảm bảo phát triển bền vững, kiểm soát tốt các rủi ro chiến lược và hướng tới mục tiêu hình thành chuỗi chế biến sâu trong nước.