ZALO GÂY TRANH LUẬN PHỔI CÁO VỀ NGUYÊN TẮC TỰ NGUYỆN TRONG BẢO VỆ DỮ LIỆU?

Những ngày gần đây, các quy định mới về dữ liệu của Zalo tiếp tục gây tranh cãi trong dư luận. Tình trạng yêu cầu người dùng phải chấp nhận toàn bộ điều khoản hoặc chấm dứt sử dụng dịch vụ, đồng nghĩa với việc tài khoản sẽ bị xóa sau 45 ngày, khiến nhiều người đặt câu hỏi về tính minh bạch và nguyên tắc tự nguyện trong thu thập dữ liệu cá nhân.

NGƯỜI DÙNG RƠI VÀO THẾ “ĐỒNG Ý HOẶC BIẾN MẤT”

Trao đổi với Thanh Niên, luật sư Nguyễn Hữu Toại, Giám đốc Công ty luật Hừng Đông, nhận định rằng nguyên tắc tự do thỏa thuận trong hợp đồng được quy định rõ trong bộ luật dân sự 2015, và trong môi trường số, các điều khoản này phải tuân theo luật Giao dịch điện tử 2023. Tuy nhiên, với hơn 80 triệu người dùng tại Việt Nam và vị thế chiếm lĩnh thị trường nhắn tin, việc chỉ có hai lựa chọn “đồng ý tất cả” hoặc bị xóa tài khoản đã khiến người dùng rơi vào thế bất lợi nghiêm trọng.

Theo luật sư Toại, người dùng buộc phải lựa chọn giữa việc tiếp tục sử dụng dịch vụ hoặc từ bỏ quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân như số điện thoại, họ tên, vị trí địa lý, giấy tờ tùy thân và hành vi sử dụng. Đây thể hiện rõ sự mất cân xứng quyền lực giữa nền tảng và người dùng, dẫn đến nguy cơ không thực sự tự nguyện trong việc đồng ý. Ông cũng nhấn mạnh, theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP, sự đồng ý phải rõ ràng, cụ thể và hoàn toàn tự nguyện, còn mô hình “đồng ý tất cả hoặc không có gì” có thể bị xem là hành vi lạm dụng vị thế thống lĩnh theo luật Cạnh tranh 2018.

Chuyên gia luật này phân tích, từ ngày 1.1.2026, dự luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 sẽ tiếp tục thắt chặt các nguyên tắc này, yêu cầu rõ ràng hơn về việc đồng ý và tuyệt đối không cho phép im lặng được xem là đồng ý. Trong bối cảnh đó, mô hình “đồng ý tất cả hoặc không có gì” rõ ràng vi phạm nguyên tắc tự nguyện, đồng thời có thể bị xem là lạm dụng vị thế theo luật Cạnh tranh.

Các điều khoản dài dòng, phức tạp, cho phép chia sẻ dữ liệu với công ty liên kết VNG mà không rõ ràng về quyền lợi của người dùng có dấu hiệu vi phạm nguyên tắc tự nguyện. Người dùng buộc phải chấp nhận hoặc rút khỏi dịch vụ, dẫn đến mất quyền kiểm soát tài khoản và dữ liệu.

WhatsApp, Viber cùng lúc trở nên “nóng” hơn sau tranh cãi về thay đổi điều khoản của Zalo

Đồng quan điểm, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu, hay Hiếu PC, cho biết cảm giác bị ép buộc của người dùng là dễ hiểu, vì hiện nay, hầu hết các nền tảng số đều thiếu lựa chọn thật sự cho người dùng ngoài việc chấp nhận hoặc rời bỏ. Do đó, trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ là minh bạch, rõ ràng trong việc trình bày mục đích thu thập, thời gian lưu trữ và cách chia sẻ dữ liệu, đồng thời cung cấp các lựa chọn thực sự phù hợp với quyền của người dùng.

XÂY DỰNG KHUNG PHÁP LÝ CHO NỀN KINH TẾ DỮ LIỆU

Các chuyên gia cảnh báo rằng vụ việc của Zalo là minh chứng rõ nét cho sự cần thiết xây dựng một khung pháp lý đủ mạnh cho nền kinh tế dữ liệu tại Việt Nam. Luật sư Nguyễn Hữu Toại nhấn mạnh rằng dữ liệu cá nhân là “mỏ vàng” của kinh tế số, nhưng nếu doanh nghiệp lạm dụng vị thế để bóp nghẹt quyền kiểm soát của người dùng, các rủi ro về lộ lọt, lạm dụng thương mại và mất quyền tự chủ sẽ tăng cao.

Ngoài các quy định hiện hành, luật sư đề xuất tăng mức xử phạt hành chính và xem xét trách nhiệm hình sự đối với hành vi mua bán dữ liệu trái phép. Các nền tảng lớn cần bắt buộc cho phép người dùng đồng ý và rút lại sự đồng ý về từng loại dữ liệu, mục đích cụ thể, thay vì áp dụng mô hình “đồng ý tất cả hoặc không có gì”. Đồng thời, cần có quy định chuyển tiếp hợp lý, ít nhất 30-60 ngày thông báo trước khi thay đổi chính sách liên quan đến dữ liệu cá nhân.

Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu cho rằng, vụ việc của Zalo làm nổi bật nhu cầu xây dựng khung pháp lý mạnh mẽ cho “nền kinh tế dữ liệu” của Việt Nam, nhằm hỗ trợ phát triển doanh nghiệp đồng thời bảo vệ quyền lợi người dùng. Mục tiêu cuối cùng là cân bằng giữa thúc đẩy kinh tế số và đảm bảo quyền riêng tư, minh bạch trong xử lý dữ liệu.

Ông chia sẻ, nhiều quốc gia đã và đang siết chặt pháp lý về dữ liệu và cạnh tranh số, bắt buộc các nền tảng tôn trọng quyền kiểm soát thông tin cá nhân của người dùng. Đây là hướng đi tất yếu để bảo vệ lợi ích cộng đồng và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành công nghệ trong nước.