LỜI MỜI BẤT NGỜ ĐẾN TỪ HÀNG GHẾ CHỦ TỌA GÂY SỐC CHO CỘNG ĐỒNG KHOA HỌC VÀ BÁO CHÍ

Vào sáng ngày 19.12.2023, lần đầu tiên trong lịch sử, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức một hội thảo về liêm chính trong nghiên cứu khoa học. Sự kiện thu hút sự tham gia của nhiều lãnh đạo cao cấp từ các cơ quan nghiên cứu lớn và giới nhà khoa học uy tín nhất cả nước.

Điều đặc biệt bất ngờ xảy ra khi Thứ trưởng Bộ KH-CN, GS Trần Hồng Thái, hướng ánh mắt về phía hàng ghế báo chí và trân trọng mời tôi, một phóng viên của Báo Thanh Niên, lên phát biểu. Khoảnh khắc này không chỉ là biểu tượng của sự tôn trọng mà còn thể hiện sự công nhận rõ rệt của chính quyền đối với vai trò giám sát và phản biện của báo chí trong lĩnh vực liêm chính khoa học.

Tôi đã rất xúc động khi chia sẻ về quá trình đồng hành cùng Báo Thanh Niên trong hành trình này. Từ những ngày tháng 8 năm 2020, khi chúng tôi đăng loạt bài điều tra về các chiêu trò gian lận trong tuyển sinh và xếp hạng đại học, công khai gọi tên các hành vi tham nhũng học thuật, đã gây xôn xao dư luận và thúc đẩy sự vào cuộc của các cơ quan chức năng.

DẤU MẮC NĂM 2020 VÀ HÀNH TRÌNH ĐÁNH THỨC XÃ HỘI

Ngày 18.8.2020, bài báo điều tra của Báo Thanh Niên vạch trần các hoạt động mờ ám của một số trường đại học trong việc gắn tên các nhà khoa học nước ngoài không thực sự hợp tác để nâng cao thành tích xếp hạng. Thông tin này chạm đến những mặt tối trong ngành giáo dục và khoa học, khiến cộng đồng nổi sóng phản ứng.

Chúng tôi không hề đơn độc. Ngay sau đó, TS Dương Tú từ ĐH Purdue, Mỹ, đã thành lập Diễn đàn Liêm chính trong Khoa học và Công nghệ trên Facebook để cùng chung tay phản biện. Qua nhiều năm, diễn đàn đã phát triển thành một cộng đồng lớn mạnh hơn 238.500 thành viên, trở thành nơi tập hợp những tiếng nói trung thực, góp phần định hình chính sách và thúc đẩy chuẩn mực quốc tế trong nghiên cứu.

Sự ủng hộ từ các nhà khoa học trong nước cũng rất rõ nét. GS Ngô Việt Trung, nguyên Viện trưởng Viện Toán học VN, đã công khai đứng về phía báo chí, gọi hành vi gian lận là “dán nhãn mác giả trong công bố khoa học”. GS Phùng Hồ Hải cũng nhấn mạnh cần nhanh chóng xây dựng quy định pháp lý để ngăn chặn những hành vi vi phạm này, thúc đẩy một nền khoa học trong sạch.

CỘNG ĐỒNG PHÁP LẬP VÀ BÁO CHÍ HỢP TÁC CHẶT CHẼ

Mối quan hệ phối hợp giữa các nhà khoa học, báo chí và chính sách đã hình thành một liên minh vững chắc. Các nhà điều tra độc lập của cộng đồng LCKH phân tích, làm rõ các thủ thuật tinh vi như các bài báo bị rút, liên minh trích dẫn bất chính, hay các tạp chí săn mồi. Trong khi đó, báo chí thể hiện vai trò truyền thông, dễ hiểu hóa các thuật ngữ phức tạp, biến các vấn đề nội bộ ngành thành câu chuyện xã hội nóng bỏng, từ đó thúc đẩy Chính phủ và Quốc hội hành động.

KẾT QUẢ VƯỢT KHOẢNG VẬT CHẤT VÀ CHIẾN LƯỢC CHÍNH SÁCH

Chỉ trong vòng chưa đầy một tháng sau loạt bài của Báo Thanh Niên, ngày 15.9.2020, Hội đồng Giám khảo Quốc gia đã ban hành công văn yêu cầu rà soát vấn đề liêm chính trong nghiên cứu, thể hiện sự phản hồi kịp thời từ cơ quan quản lý. Sự kiện hội thảo ngày 19.12.2023 đánh dấu bước tiến mới, khi lãnh đạo các bộ thẳng thắn thừa nhận đã đến lúc xử lý nghiêm các vấn đề về đạo đức trong khoa học. Kết quả nổi bật là khái niệm “liêm chính khoa học” cuối cùng đã được luật hóa trong Luật số 93 năm 2025, tạo ra hành lang pháp lý vững chắc cho công cuộc xây dựng nền khoa học chân chính của nước nhà.

THÀNH QUẢ TỪ SỰ ĐỒNG HÀNH VÀ PHẢN BIỆN

Vai trò của báo chí, đặc biệt là Báo Thanh Niên, trong việc phát hiện và phản biện các sai phạm về liêm chính khoa học không thể phủ nhận. Những đóng góp này không chỉ giúp hệ thống chính sách pháp lý ngày càng hoàn thiện mà còn nâng cao ý thức cộng đồng về đạo đức nghiên cứu. Nhờ đó, các chính sách mới ra đời đều dựa trên những cơ sở rõ ràng, minh bạch, góp phần xây dựng một nền khoa học trong sạch, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Đây chính là lời khẳng định rõ ràng rằng, từ các hàng ghế thưa thớt, những chiếc ghế báo chí đã trở thành nơi khơi nguồn cho những hành trình thay đổi quốc gia, góp phần kiến tạo chân lý trong nghiên cứu và phát triển.