Người trẻ và nỗi ám ảnh về gu thẩm mỹ: Khi thưởng thức không còn đơn thuần là sở thích nữa

Trong xã hội ngày nay, cách người trẻ nói về gu thẩm mỹ của riêng mình đã có những chuyển biến rõ rệt. Trước đây, chúng ta thường chỉ đơn thuần phản ánh sở thích cá nhân như “Tôi thích nghe nhạc pop” hay “Tôi hay xem phim siêu anh hùng,” mà không gắn kèm bất kỳ ý nghĩa xã hội nào. Đó chỉ là sở thích riêng tư, không mang tính tuyên ngôn hay định nghĩa về bản thân.

Tuy nhiên, trong thời đại mạng xã hội phát triển, một câu diễn đạt mới đã xuất hiện: “Bình thường hóa việc một cô gái chỉ nghe jazz,” hay “Gu của mình là những thứ không ai biết tới.” Những câu này không còn chỉ đơn thuần kể về sở thích, mà còn mang ý nghĩa phòng vệ, như một lời khẳng định về đặc điểm riêng biệt. Từ “bình thường hóa” như thể một hành động giải phóng, nhưng đi kèm với đó là ý niệm về thang đo vô hình về độ “cao cấp” của gu thẩm mỹ. Khi buộc phải “bình thường hóa” sở thích, điều đó phản ánh sự e ngại bị đánh giá hoặc xem nhẹ.

Nhìn vào các cuộc tranh luận về các concert V-pop, thành tích của ca sĩ trên YouTube hay các bộ phim blockbuster, rõ ràng có sự phân cấp rõ rệt: những người yêu thích sản phẩm đại chúng thường bị xem là “dễ dãi”, trong khi người theo đuổi indie hay nghệ thuật độc lập lại bị gắn nhãn “có chiều sâu”. Chính điều này khiến gu thẩm mỹ không còn trung tính mà mang màu sắc phân tầng rõ rệt.

Chẳng hạn, playlist Spotify của tôi rất đa dạng: từ những bản Jazz của Bill Evans cho cảm giác sâu lắng cuối tuần, đến các album K-Pop bắt tai cho những phút giải trí. Tôi thích Cate Blanchett trong Tár, nhưng cũng không ngần ngại xem trọn bộ phim hài Thái Lan về đêm. Vậy tôi là kiểu gu gì? Một người yêu nghệ thuật cao cấp hay đơn giản chỉ là người thích tiêu thụ giải trí? Tôi tự hỏi, liệu việc đón nhận nhiều thể loại cùng lúc có thực sự làm gu tôi “sâu sắc” hay chỉ là một cách tôi tự định hình bản thân để nổi bật trong xã hội?

Chính sự mâu thuẫn này đã khiến tôi đặt câu hỏi về bản chất của gu thẩm mỹ. Nó có phải đơn thuần là sở thích, hay còn là một phần của việc xây dựng hình ảnh để thể hiện cá tính, địa vị trước cộng đồng? Trong một môi trường hội nhập văn hóa, gu trở thành một dạng ngôn ngữ xã hội, nói lên tôi là ai, thuộc về nhóm nào hay muốn thể hiện điều gì.

Một ví dụ rõ nét là câu chuyện của Minh Anh, 25 tuổi, sinh viên ngành truyền thông. Trong một lần đi nghe nhạc cùng bạn bè, cô kể: “Có lần bạn em nói về các band indie quốc tế. Em chỉ thích nhạc pop, nhưng ngại nói để không bị nghĩ là ‘không có chiều sâu’. Sau đó, em cố gắng nghe những thứ không thực sự yêu thích để cùng vui cùng chơi.” Câu chuyện này phản ánh một xu hướng: thưởng thức đã chuyển thành diễn đạt, gu trở thành một phần trong chiến lược định vị xã hội, hơn là niềm vui thuần túy.

Nguồn gốc của gu thẩm mỹ bắt nguồn từ đâu? Có hai quan điểm lớn. Một số triết gia thế kỷ XVIII như Shaftesbury hay Hutcheson tin rằng con người vốn đã có một “giác quan thẩm mỹ” bẩm sinh. Ngược lại, nhiều nghiên cứu hiện đại cho rằng sở thích hình thành qua trải nghiệm và môi trường sống. Hiệu ứng “tiếp xúc thường xuyên” cho thấy chúng ta dễ yêu thích những gì quen thuộc, như phong cách “minimalism” phổ biến trong các quán cà phê, studio, hay các không gian sống của giới trẻ Việt Nam gần đây. Sự quen thuộc ấy đem lại cảm giác dễ chịu, từ đó hình thành thói quen và xu hướng chung.

Nhà văn Alain de Botton từng đề cập rằng gu thẩm mỹ xấu không đơn thuần là lỗi của cá nhân mà thường phản ánh những xung đột nội tâm hay tổn thương tiềm tàng. Sự xa hoa, phô trương quá mức của giới “người mới nổi” không phải là biểu hiện của đẳng cấp thẩm mỹ, mà là cơ chế bù đắp. Trong văn hóa tiêu dùng mạng xã hội, những video “đập hộp” hàng hiệu, khoe nhà sang, hay tủ đồ hiệu không chỉ để thể hiện đẳng cấp mà còn như một cách khẳng định bản thân đã vươn lên.

Cách mà gu thẩm mỹ trở thành một “thẻ căn cước” trong các cộng đồng trực tuyến đã tạo ra những phân tầng mới. Ví dụ, trong lĩnh vực nghệ thuật, nhiều người xây dựng hồ sơ cá nhân với các biểu tượng rõ ràng về sở thích: từ ảnh chụp máy film, playlist indie, đến các bộ tranh trừu tượng hay sách của các tác giả danh tiếng. Việc đó không chỉ thể hiện gu cá nhân mà còn là cách họ thấm nhuần và khẳng định vị thế xã hội qua các biểu tượng văn hóa.

Long Vũ, nghiên cứu sinh ngành Nhân học tại Canada, chia sẻ: “Gu của bạn là gì không định nghĩa bạn ngầu hơn ai. Nó chỉ phản ánh hành trình tiếp xúc văn hóa của bạn. Vấn đề là cách bạn đối xử và phản ánh qua hành vi, thái độ.” Thực tế, vốn văn hóa hay thẩm mỹ vừa là cầu nối, vừa là hàng rào phân tầng, khi một nhóm coi những gì phổ biến là thiếu chiều sâu, họ đang tự đặt ra giới hạn cho chính mình.

Chẳng hạn, Phương Linh, 25 tuổi, chia sẻ: “Có thời gian mình cứ nghĩ gu là bài kiểm tra. Nếu không bắt kịp các xu hướng, mình sẽ bị xem là ‘không cùng hệ’. Thế là mình bắt đầu nghe Taylor Swift, xem phim A24, đọc Ocean Vương, ngắm tranh Monet chỉ để giữ vị trí chứ không thực sự cảm nhận.” Nhiều người bắt đầu xem gu như một thứ quyền lực mềm, một lợi thế trong đời sống xã hội.

Thật ra, gu thẩm mỹ không hoàn toàn xuất phát từ phẩm chất đạo đức hay trí tuệ. Các nhà xã hội học như Pierre Bourdieu nhấn mạnh rằng thị hiếu là sản phẩm của địa vị xã hội, của vốn văn hóa tích lũy qua quá trình học hỏi và tiếp xúc. Trong một xã hội mà các giá trị vật chất dễ dàng tiếp cận, thì các biểu tượng, phong cách, sở thích mang tính biểu tượng mới trở thành thứ phân biệt. Gu không chỉ nói lên tôi thích gì, mà còn thể hiện tôi là ai.

Khi gu trở thành một phần của danh tính xã hội trên mạng, nó có thể hỗ trợ hoặc hạn chế cơ hội của cá nhân. Người khác có thể nhìn vào profile để đoán tầng lớp, vị thế hoặc phong cách sống của bạn. Tuy nhiên, thực chất, gu có thể là một dạng vốn, có sức mạnh kết nối hoặc tạo ra rào cản, tùy cách chúng ta sử dụng và hiểu về nó.

Trong một thế giới nơi mọi thứ đều có thể bị định giá theo thời gian thực, câu chuyện về gu trở thành câu chuyện của sự vận động không ngừng của cộng đồng và cá nhân. Và cuối cùng, gu là cách ta thưởng thức thế giới, là một phần trong hành trình xây dựng bản thân—nhưng nó không phải là thước đo của giá trị con người. Giữ được khả năng tự do trong việc lựa chọn, không để gu trở thành vũ khí biểu tượng, chính là cách để mỗi người trẻ có thể giữ vững sự độc lập và tự tin thực sự trong chính mình.