CHIẾC ÁNH SÁNG MỚI CHO GIAO THÔNG CÔNG CỘNG TP.HCM: MIỄN PHÍ XE BUÝT VÀ HÀNH TRÌNH ĐỔI THAY

Tại TP.HCM, chính sách miễn phí xe buýt đang trở thành tâm điểm chú ý khi chính quyền hy vọng tạo cuộc cách mạng trong phương thức vận chuyển đô thị. PV Thanh Niên đã có cuộc trao đổi với ông Bùi Hòa An, Phó giám đốc Sở Xây dựng thành phố, để làm rõ mục tiêu, lộ trình triển khai và đánh giá hiệu quả của chính sách này.

Chính sách miễn phí xe buýt nhằm mục đích gì? Ông An nhấn mạnh, đây là chính sách an sinh xã hội giúp người dân giảm bớt gánh nặng chi phí đi lại trong bối cảnh giá nhiên liệu và sinh hoạt tăng cao. Đồng thời, chính sách hướng tới thay đổi hành vi giao thông của người dân, khuyến khích sử dụng phương tiện công cộng để giảm ùn tắc, giảm tai nạn và ô nhiễm môi trường.

Hiện mạng lưới xe buýt của thành phố có khoảng 180 tuyến, gồm 135 tuyến nội tỉnh và 45 tuyến liên tỉnh. Trong đó, ưu tiên miễn phí cho 135 tuyến nội tỉnh, gồm 109 tuyến được trợ giá thông qua đấu thầu và 26 tuyến vận hành theo cơ chế thị trường. Việc mở rộng miễn phí cho các tuyến liên tỉnh sẽ diễn ra sau khi hoàn chỉnh các thủ tục pháp lý liên quan.

Lộ trình triển khai chính sách đang được chuẩn bị ra sao? Sở Xây dựng đã trình UBND TP.HCM đề án xây dựng nghị quyết, trong đó, nếu thuận lợi, dự kiến nghị quyết sẽ được HĐND thành phố thông qua cuối tháng 4 năm nay, và bắt đầu áp dụng miễn phí từ ngày 30.4. Dự toán ngân sách cho đợt này là khoảng 930 tỉ đồng, gồm các chi phí liên quan đến hoạt động của 135 tuyến nội tỉnh trong 8 tháng cuối năm 2026, dựa trên dữ liệu thực tế về số tuyến, phương tiện và lượng hành khách đã qua các đợt thử nghiệm.

Làm thế nào để đảm bảo ngân sách không bị thất thoát? Ông An cho biết, sở đang nghiên cứu các quy định pháp luật và xây dựng các quy trình kiểm soát để đảm bảo ngân sách được sử dụng minh bạch, đúng mục đích. Hệ thống thẻ vé điện tử sẽ là công cụ chính để theo dõi lượng hành khách, đồng thời tích hợp với hệ thống thanh toán liên thông các loại hình giao thông công cộng hiện có.

Về việc kiểm soát hành khách khi không còn thu vé, thành phố đã lắp đặt hơn 120 thiết bị thanh toán không tiền mặt trên các tuyến xe buýt, cho phép liên thông các phương tiện như metro, buýt sông và xe đạp công cộng, qua đó quản lý chính xác số lượng người dùng.

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, nhận định rằng việc chi ngân sách lớn để miễn phí vé xe buýt cần đi kèm cam kết rõ ràng về sản lượng và các cơ chế giám sát chặt chẽ. Ông đề xuất, để thay đổi thói quen đi lại, mô hình vận hành cần linh hoạt hơn, như phát triển các loại xe buýt nhỏ phù hợp với các tuyến đường hẹp, đặc biệt là các hẻm nhỏ trung chuyển hành khách ra các tuyến chính.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của các cán bộ, công chức trong việc dẫn đầu xu hướng sử dụng phương tiện công cộng, coi đây là nhóm có khả năng thay đổi thói quen đi lại rõ rệt nhất. Đồng thời, hệ thống ứng dụng như MultiGo và thẻ MultiPass sẽ hỗ trợ người dân trong việc tra cứu lộ trình, thanh toán và phản ánh ý kiến, dự kiến hoàn thiện trong quý 2/2026.

Trong giai đoạn đầu, hành khách vẫn sẽ phải quẹt thẻ lên xe để ghi nhận lượt đi mặc dù không phải trả tiền. Các nhóm thường xuyên sử dụng như học sinh, sinh viên, người cao tuổi đã có thẻ, còn những người chưa có thể sẽ được phát thẻ trắng để theo dõi số lượt đi nhằm tạo dữ liệu phục vụ tái cấu trúc mạng lưới, nâng cao chất lượng dịch vụ.

Ông An khẳng định, chất lượng dịch vụ sẽ không giảm sút khi miễn phí, thay vào đó, các tiêu chuẩn về thời gian, tần suất, phương tiện sẽ được kiểm soát chặt chẽ qua hợp đồng và các hệ thống giám sát như camera, dữ liệu vé điện tử. Các phản hồi của người dân sẽ được tiếp nhận qua các kênh như tổng đài 1022 hoặc mạng xã hội để kịp thời xử lý các vấn đề phát sinh.

Sở Xây dựng còn dự kiến tích hợp thẻ xe buýt với nền tảng định danh điện tử VNeID trong tương lai để kiểm soát tốt hơn và xây dựng dữ liệu hành khách nhằm phục vụ công tác tổ chức mạng lưới phù hợp hơn.

Chịu trách nhiệm về hiệu quả chính sách, ông Thuận nhấn mạnh, đầu tư hàng ngàn tỉ đồng đòi hỏi sự minh bạch và giám sát chặt chẽ để đảm bảo nguồn lực thực sự mang lại hiệu quả rõ ràng. Ông cũng nhấn mạnh việc cần tái cấu trúc mạng lưới theo hướng linh hoạt, phát triển các dòng xe nhỏ phù hợp với các tuyến đường hẹp, để thúc đẩy thói quen đi lại bằng xe buýt của người dân, nhất là khu vực công sở, nơi cán bộ công chức có thể trở thành tấm gương mẫu mực.

Tổng thể, chính sách miễn phí xe buýt tại TP.HCM đánh dấu bước ngoặt lớn trong chiến lược phát triển giao thông công cộng của thành phố, hứa hẹn mang lại nhiều thay đổi tích cực nếu các mục tiêu về quản lý, chất lượng và hiệu quả được thực hiện chặt chẽ.