XÁC ĐỊNH RÕ PHẠM VI TÁC ĐỘNG CỦA SAI PHẠM – CHÌA KHÓA ĐỂ XỬ LÝ CÔNG BẰNG TRONG KỲ THI QUỐC GIA

Bộ GD-ĐT cho biết quyết định cuối cùng liên quan đến đề xuất thi lại môn toán tại điểm thi Tuyên Quang sẽ dựa trên quy chế thi, kết quả kiểm tra của địa phương, các chứng cứ xác minh từ cơ quan chức năng và đánh giá toàn diện về tác động của vụ việc. Đây là cách phản ứng phù hợp khi sự cố vượt ra ngoài phạm vi một điểm thi nhỏ.

Trong bối cảnh kỳ thi quốc gia, việc xử lý sai phạm cần phải cân nhắc kỹ lưỡng. Xử lý nhẹ có thể làm tổn thương kỷ cương thi cử, trong khi xử lý quá rộng hoặc thiếu căn cứ cá thể hóa dễ dẫn đến xâm phạm quyền lợi của thí sinh trung thực. Tôi không đồng tình với việc quyết định thi lại môn toán tại điểm thi này khi vẫn chưa có kết luận điều tra đầy đủ, vì đây là vụ việc nghiêm trọng yêu cầu xử lý cẩn thận và không nên hành động theo phản xạ hành chính vội vã.

Khi cơ quan điều tra mới xác định được rõ ràng về vai trò và phạm vi tác động của sai phạm – như các phòng thi bị ảnh hưởng, những thí sinh nào được hướng dẫn, mức độ hướng dẫn, có hay không sự đồng lõa từ trước, các thí sinh không liên quan – mọi quyết định phải dựa trên chứng cứ, không thể chỉ dựa vào cảm giác bất thường của phổ điểm.

Phản ứng của dư luận cũng nói lên sự phức tạp của vấn đề. Thi lại thường mang hình ảnh trung lập, nhưng trong thực tế, không phải lúc nào cũng vậy. Một thí sinh đã trải qua kỳ thi với năng lực thực sự sẽ bị ảnh hưởng tâm lý nếu phải thi lại, khả năng giảm điểm hoặc trễ hạn đăng ký xét tuyển cũng xảy ra. Thi lại không thể xem như một biện pháp nhẹ nhàng, đơn giản.

Việc hủy kết quả hàng loạt khi chưa chứng minh lỗi của từng thí sinh cũng là không đúng pháp luật. Không thể lấy lỗi của tổ chức làm lỗi chung của tất cả thí sinh, nhất là khi có những em hoàn toàn không liên quan, trung thực. Nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm cần phải được tôn trọng để đảm bảo công bằng đúng nghĩa.

Phó thủ tướng Lê Tiến Châu đã nhấn mạnh rằng phương án xử lý hậu quả phải đúng quy chế, đúng pháp luật, đồng thời đảm bảo quyền lợi chính đáng của thí sinh, làm rõ công bằng trong xét tuyển đại học, cao đẳng và đảm bảo thời gian đăng ký năm 2026 không bị ảnh hưởng.

Trong buổi họp báo chiều 9.7, Sở GD-ĐT Tuyên Quang đã báo cáo UBND tỉnh về việc bố trí thi lại môn toán khiến dư luận bức xúc. Điều này thể hiện rõ tầm quan trọng của việc xử lý minh bạch, dựa trên chứng cứ và quy trình đúng đắn.

Vấn đề này không còn chỉ là chuyện của một trường hay một địa phương nhỏ lẻ. Nó đang tạo ra một tiền lệ – nếu cứ thấy điểm thi có bất thường rồi tổ chức thi lại mà chưa xác định rõ lỗi, các vụ việc tương tự sẽ dễ bị thao túng bằng cách “làm lại cho chắc”. Một cách xử lý hậu quả hiệu quả cần phải dựa trên ba tiêu chí chính: có đúng thẩm quyền không, có đúng căn cứ không và có bảo vệ tốt nhất quyền lợi của người không có lỗi.

Xã hội cần một câu trả lời rõ ràng, đầy đủ vững chắc về pháp lý để tránh những tranh cãi, kiện cáo. Đồng thời, cần đảm bảo rằng quyền lợi của các thí sinh trung thực được tôn trọng, tránh để sự cố này trở thành gánh nặng thay cho người lớn. Công bằng trong thi cử không thể xây dựng bằng những quyết định vội vàng, dù có thể nhân danh công bằng. Nó bắt nguồn từ việc xác định đúng người sai, đúng mức độ sai và đúng hậu quả cần khắc phục.

Ở thời điểm hiện tại, cách tiếp cận hợp lý nhất là chờ kết luận chính thức từ cơ quan điều tra, đồng thời chuẩn bị các kịch bản xử lý phù hợp. Nếu phát hiện thí sinh gian lận, cần xử lý nghiêm; nếu phòng thi bị tác động rõ ràng, xem xét xử lý riêng; trong trường hợp phạm vi rộng hơn, mới tính đến thi lại như biện pháp cuối cùng. Những thí sinh không liên quan phải được giữ nguyên quyền lợi học tập, xét tốt nghiệp và tuyển sinh.

Không thể vì bảo vệ quyền lợi của người thật sự trung thực mà làm nhẹ hành vi gian lận. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh rằng việc xử lý cần dựa trên kết quả điều tra, các chứng cứ rõ ràng, và không làm lơ sai phạm để tránh làm xói mòn công bằng thi cử. Phạm vi thi lại chỉ nên áp dụng cho những trường hợp rõ ràng bị ảnh hưởng hoặc không còn khả năng kiểm chứng độ tin cậy của kết quả thi.

Cần một câu trả lời xã hội đủ vững về pháp lý, giáo dục và chính sách. Điều này giúp giữ vững lòng tin, củng cố nguyên tắc công bằng và phòng tránh các tiền lệ tiêu cực trong các kỳ thi sau. Công bằng trong thi cử không thể bị đẩy nhanh bằng những quyết định thiếu căn cứ, mà phải bắt nguồn từ việc xác định rõ người sai, sai ở mức độ nào và hậu quả ra sao để xử lý đúng đắn.