NGÀY TƯƠI SÁNG CỦA NGÀNH NHÂN VĂN: CƠN CHÓNG VẶN TƯƠNG LAI TRONG THỜI ĐẠI AI

Trong bối cảnh công nghệ phát triển không ngừng, ngành nhân văn đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Từ câu chuyện của các sinh viên, nhà sáng tạo nội dung đến các trường đại học toàn cầu, tất cả đều cảm nhận rõ ràng rằng cuộc cách mạng AI đang làm thay đổi căn bản cách chúng ta nhìn nhận về nghề nghiệp, giá trị và chính bản thân.

Minh Tú, một copywriter 22 tuổi vừa tốt nghiệp ngành Ngữ văn tại TP.HCM, chia sẻ: từ khi AI, đặc biệt là Chat GPT xuất hiện, khả năng cạnh tranh của cô ngày càng giảm sút. Cô đã gửi hơn 20 hồ sơ trong vòng ba tháng mà chỉ nhận được hai phản hồi, đều là lời từ chối do các công ty đã chuyển sang dùng AI để sáng tạo nội dung, chỉ cần một người kiểm duyệt cấp cao để rà soát. Câu chuyện của Tú phản ánh rộng hơn tình trạng của nhiều bạn trẻ trong ngành.

Trên bình diện quốc tế, những biến động đã bắt đầu rõ nét. Tháng 3/2024 tại Leicester, Anh, một số chương trình đào tạo ngành ngôn ngữ và nghệ thuật bị xoá bỏ vì các khoản chi phí quá cao, trong khi AI đã dần thay thế các công việc sáng tạo và dịch thuật truyền thống. Báo cáo của Higher Education Policy Institute năm 2024 cho thấy các trường đại học ở Anh phải gánh khoản lỗ nặng, trong đó ngành nhân văn bị cắt giảm hoặc ngưng tuyển sinh do không còn đủ sức cạnh tranh về tài chính và năng lực.

Ở Việt Nam, câu chuyện tương tự cũng diễn ra rõ rệt hơn trong năm 2025. Lan Anh, từng là copywriter tại một agency truyền thông, kể lại: từ đầu năm đến nay, việc dùng AI để viết báo cáo, social post, kế hoạch truyền thông đã trở thành phổ biến, khiến vị trí của cô gần như bị xoá bỏ mà không cần thông báo chính thức. Những hội nhóm nghề nghiệp đều đầy rẫy những chia sẻ về việc mất khách hàng, mất việc, hay thậm chí những dự án nhỏ cũng dần rơi vào tay AI. Một số người bắt đầu nghĩ đến việc chuyển nghề hoặc học thêm các kỹ năng tay chân nhằm tìm chỗ đứng mới, thể hiện rõ sự bất an ngày càng lớn về tương lai.

Không chỉ riêng Việt Nam, mà toàn cầu cũng đang chứng kiến những nhịp chuyển động mạnh mẽ. Hàng loạt trường đại học tại Trung Quốc cắt giảm hoặc ngưng tuyển sinh các ngành ngoại ngữ, nghệ thuật, nhân văn do AI có thể đảm nhận phần lớn công việc sáng tạo và dịch thuật truyền thống. Báo cáo của HEPI cũng cho thấy ngành nhân văn ở phương Tây đang bị bỏ rơi về mặt tài chính, ngày càng bị các lĩnh vực kinh tế, công nghệ và tài chính chiếm dụng nguồn lực.

Trong bức tranh đó, nhiều ngành nghề vẫn còn tồn tại nhưng rõ ràng là ngày càng ít chỗ đứng hơn. Các lĩnh vực như báo chí, triết học, văn học vẫn còn giá trị, nhưng tâm lý bi quan, sợ bị thay thế đang lan rộng. Một cuộc khảo sát tại Việt Nam cho thấy nhiều biên tập viên, nhà báo, dịch giả không còn tự tin vào khả năng cạnh tranh của mình trước sức mạnh của AI. Hội chứng AIRD – hội chứng lo sợ bị AI thay thế – đã xuất hiện, khiến người ta cảm thấy mình như bị lạc lõng, mất phương hướng trong chính nghề nghiệp của mình.

Nguyên nhân sâu xa của cuộc khủng hoảng này chính là nhu cầu cảm thấy mình có ý nghĩa trong cuộc sống. Theo tâm lý học, con người có một bản năng gọi là The Mattering Instinct – cảm giác rằng sự tồn tại của mình tạo ra giá trị cho thế giới. Khi AI có thể viết, sáng tác, làm việc nhanh gấp trăm lần, những người sáng tạo cảm thấy bản thân như mất đi mục đích, bị lạc lõng trong một thế giới ngày càng thực dụng hơn. Đó là một cuộc khủng hoảng sinh tồn về tinh thần, không chỉ về nghề nghiệp.

Nhiều lời khuyên thực dụng như học nghề thủ công, nghề ít bị AI thay thế hơn, đã xuất hiện. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, những nghề đòi hỏi lao động thể chất hoặc tiếp xúc trực tiếp vẫn có thể bị đe dọa trong tương lai gần, và trả giá bằng sức khỏe thể chất không phải là câu trả lời an toàn cho các thế hệ trẻ. Trong khi đó, những lĩnh vực mang nét đặc thù của nhân văn – như cảm nhận, lắng nghe, phán đoán đạo đức – vẫn còn nguyên giá trị.

Các chuyên gia tâm lý cảnh báo, sự sợ hãi bị thay thế sẽ dẫn đến những suy nghĩ tiêu cực, làm co rút khả năng sáng tạo của con người. Hội chứng AIRD thể hiện rõ trong những người luôn cảm thấy mình không còn đủ nhanh, đủ rẻ hay đủ thông minh như AI. Các nhà nghiên cứu cho rằng, điều cốt lõi là cần duy trì khả năng tự đặt câu hỏi, phát triển tư duy phản biện và cảm xúc sâu sắc – những phẩm chất chưa thể “copy” trong thế giới kỹ thuật số.

Trong thực tế, nhiều người đã tạm ngưng viết, ngưng sáng tạo để giữ gìn bản sắc. Lan Anh, sau khi cảm thấy nghề nghiệp của mình bị thu hẹp, đã dừng hoạt động sáng tạo gần ba tháng. Cô thầm nghĩ: “Viết ra rồi thì sao? AI có thể viết nhanh hơn, đẹp hơn, rẻ hơn… Mình viết để làm gì?”. Tâm lý đó phản ánh rõ sự mất niềm tin vào giá trị của chính mình trong thế giới mới.

Trên toàn cầu, câu chuyện của ngành nhân văn còn phức tạp hơn. Các ngành dựa trên tri thức phản biện, cảm xúc, đạo đức như triết học, nghệ thuật vẫn còn giữ được vai trò quan trọng. Tuy nhiên, lĩnh vực này đang phải đối mặt với một thách thức mới: cần phải chứng minh tầm quan trọng của việc nuôi dưỡng những phẩm chất đặc thù của con người trong một thế giới bị AI chi phối.

Các nhà tâm lý học cho rằng, các phẩm chất như sự tin cậy, phán đoán đạo đức và sự hiện diện là những giá trị không thể sao chép hoặc thay thế. Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng tự động hóa, những trải nghiệm chân thực, tình cảm, tiếp xúc con người thật sự sẽ trở thành hàng hóa đắt giá, thậm chí xa xỉ. Người ta sẽ sẵn sàng trả giá cao để được gặp gỡ, lắng nghe, cảm nhận một con người thật, hơn là một phiên bản AI hoàn hảo.

Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: làm thế nào để ngành nhân văn không biến mất trong kỷ nguyên AI? Có lẽ, chìa khóa nằm ở việc chúng ta tập trung phát triển khả năng đặt câu hỏi, nhìn nhận mọi thứ từ nhiều góc độ, và nuôi dưỡng lòng trắc ẩn – những điều mà AI chưa thể làm thay. Việc học văn, học thơ, học triết không chỉ để cạnh tranh, mà để giữ lại chính bản chất con người của chúng ta giữa thời đại số.

Trong đó, chính sự kiên nhẫn suy nghĩ, khả năng phản biện và cảm xúc chân thật mới là những phẩm chất tạo nên sự khác biệt chiến lược. Để tương lai, con người vẫn có thể giữ vững vị trí của mình bằng cách hiểu rõ cái gì đáng để theo đuổi, và quan trọng nhất, biết tự hỏi: chúng ta sẽ để AI làm gì, và giữ lại những gì để cuộc sống này vẫn còn ý nghĩa. Điều này không chỉ là câu chuyện về công nghệ, mà còn là cuộc đối thoại của triết lý và nhân sinh, là nền tảng để ngành nhân văn tồn tại, phát triển và giữ vững giá trị cốt lõi của chính nó.