TỬ HUYỆT NGỦ ÂM THẦM TRONG NGÀNH DƯỢC

Trong suốt hơn hai mươi năm qua, ngành dược Việt Nam vẫn tồn tại một căn bệnh âm ỉ nhưng vô cùng nghiêm trọng, đó chính là cơ chế phức tạp, dễ dàng tạo điều kiện cho tham nhũng và tiêu cực phát triển mạnh mẽ. Chính những điểm yếu cố hữu này đã trở thành các “tử huyệt” chết người, khiến giá thuốc ngày càng tăng cao, chất lượng thuốc luôn trong tầm kiểm soát yếu ớt, và sức khỏe cộng đồng bị đe dọa nghiêm trọng.

TỔNG KẾT VỀ NHỮNG VẾT NHƠ TRÊN HƠN HAI THẬP KỈ

Trong suốt hơn 20 năm trước đại dịch Covid-19, các cơ quan quản lý về dược của Bộ Y tế luôn để lại nhiều dấu ấn đen tối trong lịch sử điều hành. Những vụ việc tiêu cực, tham nhũng, lũng đoạn thị trường thuốc đã nhiều lần bị phanh phui, nhưng đều trôi qua một cách âm thầm, không trừng phạt đến cùng. Nguyên nhân chính là việc xử lý các biểu hiện tiêu cực chỉ dừng lại ở mức cảnh cáo hoặc phạt hành chính, còn gốc rễ của vấn đề—các cơ chế bất cập, các nhóm lợi ích câu kết và quyền lực bảo kê— vẫn còn đó, âm thầm “bóp nghẹt” ngành dược.

HỒ SƠ CỦA NHỮNG THẬP KỈ TRƯỚC

Năm 2004, Báo Thanh Niên đã đăng loạt bài điều tra kéo dài về ngành dược, gồm hai phần, phản ánh rõ nét các vấn đề căn bản. Loạt bài đầu tiên đặt câu hỏi: Ai đã tạo điều kiện cho doanh nghiệp độc quyền tăng giá thuốc? Và loạt thứ hai đi sâu vào vụ tham nhũng quy mô lớn tại Cơ quan quản lý dược – Bộ Y tế. Chính những phát hiện này cho thấy rõ ràng, máu mủ của vấn đề nằm ở cơ chế cấp số đăng ký thuốc (SĐK) không minh bạch, dễ bị lợi ích nhóm thao túng.

TƯ HUYỆT SAI CHO ĐƠN VỊ CẤP SĐK

Đi sâu vào vấn đề, người ta nhận thấy rằng chẳng hạn như việc cấp SĐK không chỉ dành riêng cho hãng bào chế thuốc, mà còn cấp cho các công ty phân phối thuốc. Điều này đồng nghĩa, khi một công ty phân phối nào đó sở hữu SĐK của một loại thuốc, họ tự nhiên trở thành nhà độc quyền tuyệt đối, bất chấp thực tế họ không trực tiếp sản xuất ra thuốc đó. Chính cơ chế này đã mở ra con đường cho các doanh nghiệp phân phối lũng đoạn, gây ra tình trạng độc quyền, qua đó đẩy giá thuốc tăng lên gấp nhiều lần so với thế giới.

Năm 2004, khi loạt bài phản ánh được đăng tải, đã có phản hồi từ các doanh nghiệp cho rằng “họ chỉ chiếm 15% thị phần”, nhưng thực tế, theo phân tích của báo chí, chỉ cần sở hữu SĐK là đã đủ để giữ độc quyền tuyệt đối. Phải nói rõ, đó chính là “tử huyệt” của hệ thống, nơi mà quyền lực và lợi ích nhóm dung túng cho những tiêu cực ngày càng lớn mạnh.

NHỮNG ĐIỀU TRA CHI TIẾT VÀNG ĐEN

Điểm đáng chú ý là nhiều khoản lợi nhuận không hề nằm trong tầm kiểm soát của cơ quan quản lý. Các loại thuốc nhập khẩu, dù có mức chênh lệch lớn về giá bán, nhưng phần lợi nhuận khổng lồ lại chảy ngược ra nước ngoài, khiến cho giá thuốc trong nước ngày càng chênh lệch so với giá thế giới. Và điều này không phải do sự thiếu cạnh tranh, mà phần lớn do cơ chế cấp SĐK dễ bị mua bán, thao túng.

Trong thực tế, các loại thuốc giả hoặc kém chất lượng, dù gây hậu quả đáng tiếc về sức khỏe, vẫn có thể dễ dàng tràn vào thị trường do hệ thống kiểm soát lỏng lẻo và những nhóm lợi ích đứng đằng sau bảo kê. Thậm chí, nhiều cơ quan chức năng từng lần vào cuộc đều mang cảm giác bất lực, bị thao túng hoặc buông lỏng, tạo thành các “thành trì bất khả xâm phạm” của tiêu cực.

VỤ ÁN ĐẬM NHIỆT NHẤT VÀ CÁC PHẦN TƯƠNG LAI

Vụ án cấp SĐK khống, cấp tràn lan cho hơn 150 loại thuốc và hàng trăm loại khác mà không qua xét duyệt đúng quy trình, là một trong những điểm nóng của quá khứ, được Thủ tướng Võ Văn Kiệt trực tiếp chỉ đạo nhưng rồi cũng bị bỏ quên sau những vụ “chạy” ngầm. Ngay cả những người từng chỉ đạo, như cựu Phó viện trưởng Nguyễn Văn Thìn, cũng thừa nhận rằng chỉ ngay khi vụ việc bị phanh phui, sức ép công luận mới đẩy lùi được các tiêu cực, còn về sau, hệ thống đã trở thành “thành trì bất khả xâm phạm”.

Ngay cả khi luật Dược sửa đổi năm 2016 cũng cố gắng khắc phục điểm yếu, thì “tử huyệt” vẫn còn đó. Điều 54 và 55 quy định cấp SĐK cho các cơ sở liên quan đến sản xuất, bán buôn, hay nhập khẩu thuốc đều tồn tại những lỗ hổng lớn, biến cơ chế này thành “cánh cửa thần kỳ” cho các doanh nghiệp lợi dụng, thao túng.

CHỐT VẤN ĐỀ VÀ NGUY CƠ TRÊN TƯƠNG LAI

Nhiều chính sách vẫn giữ nguyên các quy định dễ tạo điều kiện cho người trong ngành trục lợi và câu kết nhóm lợi ích. Trong luật Dược mới, dù đã có nhiều cải tiến, những điểm “tử huyệt” như cấp SĐK cho các công ty phân phối vẫn chưa được sửa đổi triệt để.

Các chuyên gia cho biết, nếu không có sự thay đổi thực sự về cơ chế, thì những “tử huyệt” này vẫn còn đó, giết chết khả năng kiểm soát giá thuốc, chất lượng thuốc, đồng thời gây tổn hại nặng nề đến sức khỏe người dân và uy tín của ngành dược.

Chỉ bằng việc nhìn rõ và tháo gỡ các điểm yếu cố hữu, ngành dược Việt Nam mới có thể hướng tới một tương lai trong sáng, minh bạch và công bằng hơn. Còn không, các “tử huyệt” âm thầm kia sẽ tiếp tục rỉ máu, kéo dài nỗi nguy của triệu triệu người dân.