Ngâm mình trong nước lũ suốt 15 giờ, một bà mẹ mất mạng trong cảnh hỗn loạn do thủy điện xả lũ không kiểm soát

THẢO LUẬN TRÁCH NHIỆM VÀ BIỆN PHÁP ỨNG PHÓ CỦA CHÍNH QUYỀN TRONG TÌNH HUỐNG THỦY ĐIỆN XẢ LŨ

Từ ngày 16 đến 20 tháng 11, miền Trung Việt Nam hàng loạt đợt mưa lũ lịch sử đã gây thiệt hại nặng nề, với lượng mưa theo báo cáo của Cục Quản lý và xây dựng công trình thủy lợi ghi nhận các tỉnh như Đắk Lắk (796 mm trong 24 giờ), Gia Lai (558 mm), Quảng Ngãi (413 mm), Khánh Hòa (368 mm), TP. Đà Nẵng (363 mm). Không chỉ có mưa lớn, các hồ thủy điện còn xả lũ với lưu lượng đỉnh điểm trên 16.000 m3/giây tại thủy điện Sông Ba Hạ, gây ra tình trạng ngập lụt dữ dội tại nhiều vùng miền Trung.

Trong cảm giác kinh hoàng, bà Nguyễn Thị Diệp (50 tuổi, thôn Phú Hữu, xã Hòa Thịnh, Đắk Lắk) kể lại khoảnh khắc suốt 15 giờ đồng hồ sống chung với nước lũ, phải leo cây để tránh dòng chảy dữ dội khi căn nhà của bà bị nước đánh sập. Bà nhận thông tin về việc xả lũ qua mạng xã hội khi đã quá muộn, chỉ còn chưa đầy 2 giờ để chuẩn bị sơ tán nhưng quá trình này không kịp thực hiện. “Tưởng nước chỉ lên đến bụng, ai ngờ lại lên đến 2 mét, suýt nữa tôi đã bỏ mạng,” bà Diệp chia sẻ.

Cũng trong hoàn cảnh như vậy, bà Phan Thị Xinh (47 tuổi, cùng thôn) cho biết dù đã có thông báo về xả lũ, thời gian quá gấp, bà không thể dọn dẹp hoặc sơ tán kịp thời. Nhà bà bị nước cuốn trôi, buộc phải đi ở nhờ nhà người thân. Chủ tịch UBND xã Hòa Thịnh, ông Lê Chí Hoại, cho biết trong tình huống này, chính quyền đã huy động lực lượng để đưa người dân sơ tán nhưng dòng nước dâng quá nhanh, gây ra thiệt hại lớn.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia pháp lý nhận định trách nhiệm của chính quyền trong việc xử lý xả lũ, bảo vệ người dân còn nhiều hạn chế. Luật sư Hoàng Hà của Công ty luật TNHH MTV Thiên Quý nhấn mạnh, căn cứ luật Phòng chống thiên tai, Nghị định 66 năm 2021 và luật Phòng thủ dân sự, các cấp chính quyền có trách nhiệm kích hoạt hệ thống chỉ huy ứng phó ngay lập tức khi có cảnh báo xả lũ, gồm: chỉ huy tại chỗ, lực lượng sẵn sàng, phương tiện và hậu cần chuẩn bị sẵn, nhằm đảm bảo các biện pháp sơ tán, cứu hộ, cứu trợ diễn ra nhanh chóng, hiệu quả. Tuy nhiên, thực tế các biện pháp này còn nhiều điểm thiếu rõ ràng, chưa đủ biện pháp truyền thông và hỗ trợ cụ thể cho người dân.

Vào ngày 23.11 tại Hòa Thịnh, nhiều người dân vẫn chịu cảnh ngập úng, chưa kịp phản ứng trước đợt xả lũ đột ngột. Mặc dù đã có thông báo qua mạng xã hội, nhiều hộ gia đình vẫn không lường được độ nguy hiểm, dẫn đến thiệt hại về người và của không thể đảo ngược. Luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh, chính quyền không thể chỉ dừng lại ở việc phát thông báo rồi để mặc người dân tự lo. Phải cử cán bộ đến tận nhà, giải thích rõ ràng mức độ nguy hiểm, hỗ trợ vận chuyển những người dễ bị tổn thương tới vùng an toàn. Trong những tình huống cưỡng chế sơ tán, đặc biệt là với trẻ nhỏ, người già, người bệnh, việc thực thi các biện pháp cưỡng chế là cần thiết để bảo vệ tính mạng.

Về việc cảnh báo và chuẩn bị trước, luật sư chỉ rõ, các quy định hiện hành còn nhiều lỗ hổng. Luật Phòng, chống thiên tai sửa đổi qua luật Phòng thủ dân sự mới chỉ ghi nhận sơ tán người khỏi “khu vực nguy hiểm, nơi không bảo đảm an toàn” mà không quy định rõ về mức độ mực nước, thời gian ngập, tốc độ dòng chảy cần thiết để người dân có thể đánh giá chính xác tình hình. Các khái niệm về tình huống khẩn cấp, các tiêu chuẩn an toàn để ra quyết định sơ tán vẫn còn mơ hồ, gây khó khăn trong thực thi các biện pháp phòng tránh.

Chương trình pháp lý của Nghị định 114 năm 2018 quy định trách nhiệm của chủ đập, UBND các cấp, ban chỉ huy phòng thủ dân sự trong xây dựng phương án ứng phó. Thế nhưng, các bản đồ cảnh báo, dự báo ngập lụt hạ du vẫn thiếu minh bạch về thời gian nước đến các khu vực cụ thể để người dân có thể chủ động sơ tán đúng thời điểm. Các bài học từ kinh nghiệm quốc tế như Mỹ có thể giúp Việt Nam xây dựng các quy trình hiệu quả hơn, như phân rõ cấp độ nguy hiểm, sử dụng bản đồ dự báo thời gian thực, chuẩn bị các kịch bản tự động gửi tin nhắn cảnh báo nhanh chóng, và tổ chức diễn tập định kỳ nhằm nâng cao khả năng phối hợp giữa các bên liên quan.

Trong tình huống này, vai trò của chính quyền không chỉ là thông báo mà còn phải có các biện pháp hỗ trợ thiết thực, như cử cán bộ đến từng hộ dân, cung cấp phương tiện sơ tán, xây dựng kịch bản rõ ràng về mức độ nguy hiểm, đồng thời xây dựng cơ chế minh bạch để cộng đồng có thể giám sát, kiểm tra quá trình xử lý rủi ro thiên tai. Nếu không, thiệt hại có thể tiếp tục xảy ra mà trách nhiệm vẫn đổ dồn vào người dân, trong khi các phương án dự phòng và cảnh báo đúng chuẩn còn chưa đủ sức thực thi hiệu quả.