Ngấm mình trong lũ suốt 15 giờ, người phụ nữ cạnh thi thể con nhỏ kêu gào cầu cứu

Trong cơn đại hồng thủy lịch sử tràn về miền Trung, nhiều người dân đã trải qua những tháng ngày khốc liệt nhất khi bị cuốn trôi trong biển nước dữ dội. Trong đó, bà Nguyễn Thị Diệp (50 tuổi, thôn Phú Hữu, xã Hòa Thịnh, tỉnh Đắk Lắk) đã trải qua nỗi kinh hoàng khi phải sống chung với dòng lũ trong suốt 15 giờ liên tiếp, leo lên cây để tránh dòng nước xiết. Cảnh tượng này đã để lại những hình ảnh ám ảnh về sự bất lực trước thiên nhiên và trách nhiệm của các cơ quan liên quan trong quản lý, ứng phó thiên tai.

Lũ lụt miền Trung gây thiệt hại nặng về người và của, phần lớn do sự đồng thời của các đợt mưa lịch sử sát với việc thủy điện xả lũ không đúng quy trình. Từ ngày 16 đến 20.11, lượng mưa tại các địa phương miền Trung đạt đỉnh điểm, như Đắk Lắk 796 mm, Gia Lai 558 mm, Quảng Ngãi 413 mm, Khánh Hòa 368 mm, TP. Đà Nẵng 363 mm. Không chỉ thời tiết khắc nghiệt, mà còn có các hồ thủy điện xả lũ, như thủy điện sông Ba Hạ, với lưu lượng trên 16.000 m3/giây, gây ra hậu quả đáng tiếc.

Trong đêm đen ấy, bà Diệp nhận được thông báo từ con qua mạng xã hội về việc xả lũ từ thủy điện, nhưng thời gian phản ứng quá hạn. “Tôi nghĩ nước lên cũng như mọi năm, không ngờ lần này lại dữ dội đến vậy. Tôi xém chết”, bà xúc động kể lại. Các cư dân khác cũng chia sẻ cảm giác hoảng loạn khi nhận tin muộn, không kịp sơ tán, khiến nhiều nhà bị ngập, sập đổ giữa dòng nước xiết.

Chủ tịch UBND xã Hòa Thịnh, ông Lê Chí Hoại, cho biết sau nhận được thông báo xả lũ, chính quyền địa phương đã ra lệnh sơ tán nhưng do nước lên nhanh quá, nhiều nơi phạm vi ngập lụt vượt dự đoán, khiến công tác cứu hộ gặp nhiều khó khăn. Chính quyền đã huy động lực lượng tại chỗ, cảnh báo và vận động dân sơ tán, nhưng vẫn không thể tránh khỏi tổn thất nặng nề.

Các ý kiến chuyên gia pháp lý đều nhấn mạnh về trách nhiệm của chính quyền trong việc ứng phó thảm họa thiên nhiên. Luật sư Hoàng Hà, đại diện Công ty luật TNHH MTV Thiên Quý, nhấn mạnh rằng theo luật Phòng, chống thiên tai, Nghị định 66/2021 và luật Phòng thủ dân sự, các cấp chính quyền phải kích hoạt hệ thống “4 tại chỗ” ngay khi có cảnh báo xả lũ: chỉ huy tại chỗ, lực lượng, phương tiện, vật tư và hậu cần đều phải sẵn sàng. Thậm chí, để bảo vệ dân, chính quyền còn có nghĩa vụ đến từng nhà giải thích rõ ràng về nguy cơ, vận động sơ tán và hỗ trợ di chuyển người già, trẻ nhỏ.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, hệ thống cảnh báo hiện tại còn nhiều hạn chế về độ chính xác, về ngưỡng nguy hiểm rõ ràng cũng như truyền thông hiệu quả. Các khái niệm về “khu vực nguy hiểm”, “tình huống khẩn cấp” vẫn mang tính mơ hồ, cách dự báo chưa chuẩn xác, dẫn đến tình trạng người dân không thể nhận biết rõ ràng mức độ rủi ro, từ đó không chủ động sơ tán đúng thời điểm.

Trong khi nhiều quốc gia phát triển đã xây dựng các phương án cảnh báo tự động, bản đồ ngập lụt định rõ thời gian đến và các kịch bản ứng phó cụ thể, Việt Nam vẫn cần điều chỉnh các quy trình này. Nghị định 114/2018 quy định trách nhiệm của chủ đập và chính quyền trong lập phương án, dự báo và báo cáo, nhưng chưa đủ rõ ràng về việc công khai các bản đồ ngập, ngưỡng sơ tán hay phương án chi tiết để người dân dễ theo dõi, chủ động.

Cần có các bài diễn tập định kỳ, xây dựng các kịch bản rõ ràng để nâng cao khả năng phối hợp giữa thủy điện và chính quyền địa phương, qua đó giảm thiểu thiệt hại về người và của trong các đợt xả lũ bất thường. Bên cạnh đó, cần tăng cường truyền thông minh bạch, hướng dẫn cụ thể cho người dân về mức độ nguy hiểm, thời gian còn lại để sơ tán, giúp họ chủ động và an toàn hơn trước thiên tai.

Các chuyên gia quốc tế cũng nhấn mạnh rằng, minh bạch trong phân loại cấp độ cảnh báo, sử dụng hệ thống cảnh báo tự động, bản đồ chi tiết thời gian diễn biến của nước sẽ là những giải pháp khả thi để hạn chế thảm họa trong tương lai. Việc chủ động chuẩn bị kịch bản, tổ chức diễn tập thường xuyên sẽ giúp giảm thiểu tối đa hậu quả do xả lũ, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về phòng, chống thiên tai.